Geografiya, 9-sinf: Zamonaviy ekologik muammolar

• Geografiya
• 9-sinf
• 45 daqiqa

Dars maqsadlari

• Zamonaviy ekologik muammolarning turlari, global, mintaqaviy va mahalliy darajalari hamda asosiy sabablari haqida bilim berish.
• Markaziy Osiyodagi ekologik muammolar misolida tabiat va xo‘jalik bog‘liqligini anglatish, mas’uliyat hissini tarbiyalash.
• Muammoni sabab — oqibat — yechim zanjirida tahlil qilish, xarita va ma’lumot bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish.

Jihozlar

• Dunyoning va Markaziy Osiyoning tabiiy xaritalari
• Orol dengizining turli yillardagi kosmik suratlari yoki animatsiyasi
• Guruhlar uchun «muammo daraxti» chizmasi tushirilgan A3 qog‘oz
• Kompyuter, proyektor

Darsning borishi

1. Tashkiliy qism 2 daqiqa
   Salomlashish, davomatni aniqlash, dars maqsadini e’lon qilish.
2. Motivatsiya 5 daqiqa
   O‘qituvchi Orol dengizining qurishi animatsiyasini ko‘rsatib so‘raydi: bu muammo bir mamlakatnikimi yoki butun mintaqaniki? O‘quvchilar ekologik muammo chegara bilmasligini aytadi.
3. Yangi mavzu bayoni 12 daqiqa
   Ekologik muammo inson faoliyati natijasida tabiiy muhitning yomonlashuvi ekani tushuntiriladi. Asosiy muammolar sanaladi: havo va suvning ifloslanishi, chuchuk suv tanqisligi, cho‘llashish va tuproq sho‘rlanishi, o‘rmonlarning qisqarishi, o‘simlik va hayvon turlarining kamayishi, chiqindilarning ko‘payishi, iqlim o‘zgarishi. Ular qamroviga ko‘ra global (iqlim o‘zgarishi, ozon qatlamining yupqalashuvi), mintaqaviy (Orol muammosi, chang bo‘ronlari) va mahalliy (shahar havosi, chiqindi poligoni) darajalarga ajratiladi. Xaritada har bir darajaga misol ko‘rsatiladi.
4. Guruh ishi: muammo daraxti 12 daqiqa
   To‘rt guruh bittadan muammoni oladi: Orol dengizining qurishi, suv tanqisligi, shahar havosining ifloslanishi, chang bo‘ronlari. Har bir guruh «muammo daraxti»ni to‘ldiradi: ildizlar — sabablar, tana — muammoning o‘zi, shoxlar — oqibatlar, mevalar — yechimlar. Guruhlar ishini taqdim etadi, sinf bir-birini to‘ldiradi.
5. Ekologik muhokama 9 daqiqa
   Muhokama savoli: nima uchun bitta muammoning yechimi ko‘pincha bir necha davlatning kelishib ishlashini talab qiladi? Amudaryo va Sirdaryo suvidan birgalikda foydalanish misoli ko‘riladi. Barqaror rivojlanish tushunchasi kiritiladi: bugungi ehtiyojlarni kelajak avlod imkoniyatlariga zarar yetkazmasdan qondirish.
6. Mustahkamlash va baholash 3 daqiqa
   O‘quvchilar 5 savollik testni bajaradi, javoblar tekshiriladi va baholanadi.
7. Uyga vazifa 2 daqiqa
   O‘qituvchi uyga vazifani tushuntiradi.

Ekologik bog‘lanish

Ekologik muammolar bir-biridan ajralgan holda mavjud emas. Suvdan tejamsiz foydalanish dengizning qurishiga, qurigan tub esa tuzli chang bo‘ronlariga olib keladi; bo‘ronlar tuproq unumdorligini pasaytiradi va odamlar sog‘lig‘iga ta’sir qiladi. Shuning uchun yechim ham bir yo‘nalishda emas, bir necha yo‘nalishda izlanadi: suvni tejaydigan sug‘orish, qurigan tubga saksovul ekish, davlatlar o‘rtasida kelishuv. Har bir odamning suv, energiya va buyumlardan tejab foydalanishi shu katta ishning bir qismidir.

Saytdagi materiallar

• Laboratoriya: «Orol dengizining qurishi (2000–2018)»
• «Orol fojiasi: bir dengizning yo‘qolishi va undan olinadigan saboqlar»
• «Markaziy Osiyoda suv tanqisligi: har bir tomchi hisobda»
• Maqola: qum va chang bo‘ronlari

Uyga vazifa

1. O‘zingiz yashaydigan tuman yoki shahardagi bitta ekologik muammoni tanlab, uning «muammo daraxti»ni chizing: kamida uchta sabab, uchta oqibat va ikkita yechim.
2. Shu muammoni kamaytirish uchun o‘zingiz va oilangiz qila oladigan ikkita ishni yozing va ulardan birini bir hafta davomida bajaring.

Test

1. Quyidagilardan qaysi biri global ekologik muammo hisoblanadi?
   1. Bitta ko‘chadagi chiqindi uyumi
   2. Hovlidagi daraxtning qurishi
   3. Iqlim o‘zgarishi
   4. Bitta ariqning ifloslanishi
2. Orol dengizi qurishining asosiy sababi nima?
   1. Unga quyiladigan daryolar suvining katta qismi sug‘orishga olinishi
   2. Dengiz tubining cho‘kishi
   3. Yog‘inning butunlay to‘xtashi
   4. Baliqlarning ko‘payib ketishi
3. Cho‘llashish nima?
   1. Cho‘lda yangi shahar qurilishi
   2. Unumdor yerlarning hosildorligini yo‘qotib, cho‘lga aylanishi
   3. Cho‘lda yomg‘ir ko‘payishi
   4. Qum barxanlarining o‘rmonga aylanishi
4. Barqaror rivojlanish deganda nima tushuniladi?
   1. Tabiiy boyliklardan cheklovsiz foydalanish
   2. Sanoatni butunlay to‘xtatish
   3. Faqat shaharlarni rivojlantirish
   4. Bugungi ehtiyojlarni kelajak avlod imkoniyatlariga zarar yetkazmasdan qondirish
5. Nima uchun ko‘p ekologik muammolarni bitta davlat yolg‘iz hal qila olmaydi?
   1. Chunki ular faqat okeanda uchraydi
   2. Chunki havo, daryo va chang davlat chegarasida to‘xtamaydi
   3. Chunki muammolar o‘z-o‘zidan yo‘qoladi
   4. Chunki ular faqat qishda bo‘ladi