Ekologik lug‘at

Yerning kamida ikki yil ketma-ket erimay turadigan muzlagan qatlami. Shimoliy hududlarda va baland tog‘larda uchraydi; erishi natijasida havoga metan va karbonat angidrid ajraladi.

Jonsiz tabiat omillari: yorug‘lik, harorat, namlik, shamol, bosim, tuproq va suvning tarkibi.

Sirtning quyosh nurini qaytarish qobiliyati. Qor va muz nurning katta qismini qaytaradi, qoramtir tuproq, asfalt va suv esa ko‘proq yutib, isiydi.

Bir dalada turli ekinlarni yildan yilga ma’lum tartibda navbatlab ekish. Tuproq unumdorligini saqlaydi, zararkunanda va kasalliklarni kamaytiradi.

Inson faoliyatining tabiatga ko‘rsatadigan ta’siri: o‘rmonlarni kesish, yerlarni haydash, shahar va yo‘llar qurish, chiqindi chiqarish.

Tur yoki populyatsiya tabiiy holda tarqalgan hudud.

Yerning havo qobig‘i. Havoning taxminan 78 foizi azot, 21 foizi kislorod, qolgani boshqa gazlardan iborat.

Og‘ir atom yadrolari — masalan, uran — bo‘linganda ajraladigan energiya. Atom elektr stansiyalari (AES) ishlaganda issiqxona gazlari chiqarmaydi, lekin radioaktiv chiqindilarni xavfsiz saqlashni talab qiladi.

Insonni va boshqa tirik organizmlarni o‘rab turgan tabiiy hamda inson yaratgan sharoitlar majmui: havo, suv, tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosi, shahar va qishloqlar.

Loyiha amalga oshirilishidan oldin uning tabiat va odamlar salomatligiga ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan ta’sirini oldindan o‘rganish va zararni kamaytirish choralarini belgilash.

Dvigatelda yoqilg‘i yonganda hosil bo‘lib, havoga chiqadigan gazlar aralashmasi: karbonat angidrid, is gazi, azot oksidlari, qurum. Katta shaharlarda havoni ifloslantiruvchi asosiy manba.

Organik moddalarni anorganik moddalardan o‘zi hosil qiladigan organizmlar: yashil o‘simliklar, suvo‘tlar va ayrim bakteriyalar.

Mahsulotlar iloji boricha uzoq xizmat qiladigan, tuzatiladigan va oxirida qayta ishlanadigan xo‘jalik modeli. «Oldi — ishlatdi — tashladi» tartibining aksi.

Azotning atmosfera, tuproq va tirik organizmlar o‘rtasida aylanishi. Havodagi azotni o‘simliklar o‘zlashtira oladigan holga tuproq bakteriyalari keltiradi.

Yoqilg‘i yuqori haroratda yonganda — avtomobil dvigatellari va issiqlik elektr stansiyalarida — hosil bo‘ladigan gazlar. Smog va kislotali yomg‘ir paydo bo‘lishida qatnashadi.

Hozirgi avlod ehtiyojlarini kelajak avlodlar imkoniyatlariga zarar yetkazmagan holda qondiradigan rivojlanish. Iqtisodiyot, jamiyat farovonligi va tabiatni asrash o‘rtasidagi muvozanatga asoslanadi.

BMT 2015-yilda qabul qilgan, 2030-yilgacha erishish ko‘zda tutilgan 17 ta maqsad: qashshoqlikni tugatish, sifatli ta’lim, toza suv, arzon va toza energiya, iqlimni asrash va boshqalar.

Tabiatga kam zarar yetkazadigan harakatlanish usullari: piyoda yurish, velosiped, jamoat transporti, elektr transporti.

Zararli moddaning organizmda asta-sekin to‘planib borishi. Oziq zanjiri bo‘ylab bu modda miqdori ortib boradi, shuning uchun yirtqich baliq va qushlarda u eng ko‘p bo‘ladi.

Go‘ng, oziq-ovqat qoldiqlari va boshqa organik chiqindilar havosiz sharoitda chiriganda hosil bo‘ladigan yonuvchi gaz. Asosiy qismi — metan.

Ma’lum hududdagi tirik organizmlar jamoasi va jonsiz tabiat sharoitlarining birligi. Ma’nosi ekotizimga yaqin; atamani rus olimi V. N. Sukachyov kiritgan.

Mavjudligi, soni yoki holatiga qarab muhit sifatini bilish mumkin bo‘lgan tirik organizm. Masalan, lishayniklar faqat havosi toza joylarda yaxshi o‘sadi.

Tabiatda mikroorganizmlar ta’sirida nisbatan tez — bir necha oy yoki yil ichida — suv, karbonat angidrid va chirindiga aylanadigan materiallar: qog‘oz, yog‘och, paxta mato, oziq-ovqat qoldiqlari.

Yerdagi hayotning xilma-xilligi: turlarning ko‘pligi, bir tur ichidagi irsiy farqlar va ekotizimlarning turli-tumanligi. Xilma-xillik qancha boy bo‘lsa, tabiat shuncha barqaror.

Iqlimi, o‘simlik va hayvonot dunyosi o‘xshash bo‘lgan yirik tabiiy hudud: tundra, tayga, dasht, cho‘l, tropik o‘rmon.

Ma’lum hududdagi tirik organizmlarning umumiy massasi. Energetikada biomassa deb yoqilg‘i sifatida ishlatiladigan o‘simlik qoldiqlari va boshqa organik moddalarga ham aytiladi.

Yerning tirik organizmlar yashaydigan qobig‘i: atmosferaning quyi qismi, butun gidrosfera va litosferaning yuqori qismi. Biosfera haqidagi ta’limotni V. I. Vernadskiy yaratgan.

YUNESKOning «Inson va biosfera» dasturi bo‘yicha tashkil etilgan hudud: unda tabiatni asrash mahalliy aholining tabiatga zarar yetkazmaydigan xo‘jaligi bilan birga olib boriladi.

Tirik organizmlarning bir-biriga ko‘rsatadigan ta’siri: oziqlanish, raqobat, parazitlik, o‘zaro hamkorlik.

Tabiiy sharoiti bir xil bo‘lgan va ma’lum biotsenoz egallagan hudud: masalan, ko‘l qirg‘og‘i, qumli cho‘l yoki tog‘ yonbag‘ri.

Ma’lum hududda birga yashaydigan va o‘zaro bog‘langan o‘simlik, hayvon, zamburug‘ va mikroorganizmlar jamoasi.

O‘simlik va hayvon qoldiqlari kabi organik xomashyodan olinadigan yoqilg‘i: o‘tin, o‘simlik moyidan tayyorlangan yoqilg‘i, biogaz.

Bir marta ishlatib tashlab yuboriladigan plastik buyumlar: paketlar, stakanlar, naychalar, idish-tovoq. Plastik ifloslanishning asosiy manbai.

Birlashgan Millatlar Tashkilotining atrof-muhit masalalari bilan shug‘ullanadigan tashkiloti (UNEP). 1972-yilda tuzilgan, qarorgohi Keniya poytaxti Nayrobi shahrida.

Hayvonlarni qonunga xilof ravishda ovlash yoki o‘simliklarni yig‘ish: ruxsatsiz, taqiqlangan mavsumda, taqiqlangan joyda yoki taqiqlangan usulda.

Ayrim o‘simlik yoki hayvon turlarini saqlash va ko‘paytirish uchun xo‘jalik faoliyati qisman cheklangan hudud.

Daryo va uning irmoqlari suv yig‘adigan butun hudud.

Asosan o‘t o‘simliklari bilan qoplangan, daraxtsiz tekislik. Dasht tuproqlari unumdor bo‘lgani uchun ularning katta qismi haydalib, ekinzorga aylantirilgan.

Muzliklar erishi va isigan suvning kengayishi tufayli Dunyo okeani sathining asta-sekin ko‘tarilishi. Past sohilbo‘yi hududlar va orollarni suv bosish xavfi ortadi.

Atrof-muhitni muhofaza qilish uchun amaliy ishlar qiladigan va boshqalarni ham tabiatni asrashga chorlaydigan inson. Ekofaollar daraxt ekish, chiqindilarni yig‘ish va saralash, suv va energiyani tejash kabi tadbirlarni tashkil qiladi. O‘zbekistonda ko‘plab yoshlar ham ekofaol sifatida Orol dengizi muammosiga e’tibor qaratish va shaharlarni ko‘kalamzorlashtirishda qatnashmoqda.

Mahsulotning tabiatga kamroq zarar yetkazishini tasdiqlovchi, mustaqil tekshiruvdan so‘ng beriladigan maxsus belgi (ekomarkirovka).

Rejalashtirilayotgan qurilish yoki ishlab chiqarishning ekologik talablarga mosligini mutaxassislar tomonidan tekshirish.

Tabiatda tiklab bo‘lmaydigan yoki juda qiyin tiklanadigan o‘zgarishlarga olib kelgan hodisa. Bunga Orol dengizining qurishi va Chernobil AESidagi avariya misol bo‘ladi.

Insonning tabiat bilan munosabatlarini tartibga soluvchi qonun-qoidalar majmui. Har kimning qulay atrof-muhitda yashash huquqi va tabiatni asrash burchi ham shunga kiradi.

Inson faoliyati tufayli tabiat bilan jamiyat o‘rtasidagi muvozanatning jiddiy buzilishi. Inqiroz holatini to‘g‘rilash mumkin, lekin buning uchun katta kuch va vaqt kerak.

Inson, shahar yoki mamlakat iste’mol qiladigan resurslarni yetkazib berish va chiqindilarini yutish uchun zarur bo‘lgan yer hamda suv maydoni. Iz qancha katta bo‘lsa, tabiatga yuk shuncha og‘ir.

Odamlarning o‘z xohishi bilan, haq olmasdan tabiat foydasiga ishlashi: hududni tozalash, daraxt ekish, hayvonlarga yordam berish, ekologik bilimlarni tarqatish.

Insonning tabiatga ongli va mas’uliyatli munosabati: bilimi, odatlari va kundalik xatti-harakatlari. U oilada, maktabda va jamiyatda shakllanadi.

Atrof-muhit holatini — havo, suv, tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosini — muntazam kuzatish, o‘lchash va baholash tizimi.

Tabiiy jamoadagi turlar soni va ular o‘rtasidagi aloqalarning uzoq vaqt barqaror saqlanishi. Bir turning keskin kamayishi yoki ko‘payishi bu muvozanatni buzadi.

Turning tabiatdagi o‘rni: u qayerda yashashi, nima bilan oziqlanishi, qachon faol bo‘lishi va boshqa turlar bilan qanday munosabatda ekani.

Organizmga bevosita yoki bilvosita ta’sir etadigan muhitning har qanday sharoiti: yorug‘lik, harorat, namlik, boshqa organizmlar, inson faoliyati.

Oziq zanjirining har bir darajasidagi organizmlar soni, biomassasi yoki energiyasini ko‘rsatuvchi chizma. Har bir keyingi darajaga energiyaning taxminan 10 foizi o‘tadi, shuning uchun piramida yuqoriga torayib boradi.

Tabiat qonunlari, inson va atrof-muhit munosabatlari haqida bilim berish hamda tabiatni asrash ko‘nikmalarini shakllantirish jarayoni.

Inson, jamiyat va tabiatning atrof-muhit ifloslanishi hamda tabiiy va texnogen ofatlar xavfidan himoyalanganlik holati.

Muhofaza etiladigan hududlarni bir-biriga bog‘lab, hayvonlarning erkin ko‘chib yurishiga imkon beradigan tabiiy yer bo‘lagi.

Tirik organizmlarning bir-biri bilan va atrof-muhit bilan o‘zaro munosabatlarini o‘rganadigan fan. «Ekologiya» atamasini 1866-yilda nemis olimi Ernst Gekkel fanga kiritgan.

Tirik organizmlar jamoasi va ular yashaydigan jonsiz muhitning modda hamda energiya almashinuvi orqali bog‘langan yaxlit tizimi: o‘rmon, ko‘l, cho‘l, hatto akvarium ham. Atamani 1935-yilda ingliz olimi Artur Tensli taklif qilgan.

Tabiatga zarar yetkazmasdan, uni tomosha qilish va o‘rganish maqsadida qilinadigan sayohat. Mahalliy aholiga daromad keltiradi va tabiatni asrashga yordam beradi.

Odatdagidan keskin farq qiladigan xavfli ob-havo: jazirama, qattiq sovuq, jala, sel, dovul, do‘l. Iqlim o‘zgarishi bunday hodisalarni tez-tez va kuchliroq qilmoqda.

Benzin yoki dizel o‘rniga akkumulyatordagi elektr energiyasi bilan yuradigan avtomobil. Yurganda chiqindi gaz chiqarmaydi, shu sababli shahar havosini kamroq ifloslantiradi.

Eskirgan yoki buzilgan elektr va elektron buyumlar: telefon, kompyuter, televizor, maishiy texnika. Ularda qimmatbaho metallar ham, zaharli moddalar ham bor, shuning uchun alohida yig‘iladi.

Faqat bitta cheklangan hududda uchraydigan va dunyoning boshqa joyida tabiiy holda yashamaydigan tur.

Bir xil ishni kamroq energiya sarflab bajarish. Masalan, svetodiod lampa oddiy cho‘g‘lanma lampa bilan bir xil yorug‘lik beradi, lekin elektrni bir necha baravar kam sarflaydi.

Energiyadan isrof qilmay foydalanish: keraksiz chiroqni o‘chirish, asboblarni kutish rejimida qoldirmaslik, tejamkor lampalar va maishiy texnikadan foydalanish.

Suv havzasiga o‘g‘it va oqova suvlar bilan ortiqcha azot hamda fosfor tushishi natijasida suvo‘tlarning haddan tashqari ko‘payishi — suvning «gullashi». Suvda kislorod kamayib, baliqlar nobud bo‘ladi.

Bo‘sh plastik idish va alyumin bankalarni qabul qilib, evaziga pul yoki bonus beradigan avtomat.

Ma’lum hududda yashaydigan barcha hayvon turlari majmui.

Suv yuzasiga yaqin qatlamda suzib yuradigan, ko‘zga ko‘rinmaydigan darajada mayda suvo‘tlar va boshqa fotosintez qiluvchi organizmlar. Ular quyosh nurida karbonat angidridni yutib, kislorod ishlab chiqaradi va suvdagi ko‘plab oziq zanjirlarining boshlanishi hisoblanadi. Fitoplankton bilan mayda hayvonlar, ular bilan esa baliqlar oziqlanadi, shuning uchun u dengiz, ko‘l va suv omborlari hayoti uchun juda muhim.

Ma’lum hududda o‘sadigan barcha o‘simlik turlari majmui.

Yashil o‘simliklarning yorug‘lik ta’sirida karbonat angidrid va suvdan organik modda hosil qilishi. Bu jarayonda havoga kislorod ajraladi.

Ilgari sovitkichlar, konditsionerlar va aerozol ballonlarida keng qo‘llangan gazlar. Atmosferaning yuqori qatlamiga ko‘tarilib, ozonni yemiradi, shuning uchun ularning ko‘pchiligi taqiqlangan.

Populyatsiya yoki turdagi barcha irsiy belgilar majmui. Genofond qancha boy bo‘lsa, tur o‘zgaruvchan sharoitga shuncha yaxshi moslashadi.

Yerning ichki issiqligidan olinadigan energiya: issiq yer osti suvlari va bug‘dan binolarni isitish hamda elektr olishda foydalaniladi.

Tayyor organik moddalar bilan oziqlanadigan organizmlar: hayvonlar, zamburug‘lar va ko‘pchilik bakteriyalar.

Oqar suv kuchidan olinadigan energiya. Gidroelektr stansiyalarida (GES) suv turbinani aylantirib, elektr toki hosil qiladi.

Yerning suv qobig‘i: okeanlar, dengizlar, daryo va ko‘llar, muzliklar, yer osti suvlari hamda atmosferadagi suv bug‘i.

Yer yuzasi va atmosfera quyi qatlamining o‘rtacha harorati sanoat davri boshlanganidan beri ko‘tarilib borishi.

Kompaniya yoki mahsulotni aslidagidan ko‘ra «yashilroq», ya’ni tabiatga zararsizroq qilib ko‘rsatadigan reklama. Iste’molchini chalg‘itadi.

O‘simlik va hayvon qoldiqlari chirishidan hosil bo‘ladigan tuproqning qoramtir organik qismi — chirindi. Gumus qancha ko‘p bo‘lsa, tuproq shuncha unumdor.

Havoning yuqori qatlami pastki qatlamidan iliqroq bo‘lib qoladigan holat. Iliq qatlam «qopqoq» kabi sovuq havoni yer yaqinida ushlab turadi, shu sababli tutun va chang tarqalmay, shahar ustida to‘planadi. Qishda ko‘p uchraydi.

Havoga tirik organizmlar va inson salomatligi uchun zararli moddalar — chang, tutun, gazlar — qo‘shilishi. Asosiy manbalari: transport, sanoat korxonalari, ko‘mir va boshqa yoqilg‘ini yoqish, chang bo‘ronlari.

Havoning qanchalik toza yoki ifloslanganini bitta son bilan ko‘rsatadigan o‘lchov. Son qancha katta bo‘lsa, havo shuncha iflos: 0–50 — yaxshi, 51–100 — o‘rtacha, 100 dan yuqorisi — salomatlik uchun zararli.

O‘zbek xalqining qadimiy odati: mahalla ahli birgalikda, bepul ko‘cha va ariqlarni tozalaydi, daraxt ekadi, bir-biriga yordam beradi.

Atrof-muhitga unga xos bo‘lmagan yoki me’yordan ortiq miqdordagi moddalar, shovqin, issiqlik yoki nurlanish tushishi. Tabiiy (vulqon otilishi, chang bo‘roni) va inson faoliyati tufayli yuzaga keladigan turlari bor.

Muhitga tushib, tirik organizmlar va inson salomatligiga zarar yetkazadigan modda: qurum, og‘ir metallar, neft mahsulotlari, pestitsidlar va boshqalar.

Qayta ishlash mumkin bo‘lgan chiqindilar: makulatura, plastik, shisha, metall parchalari, eski mato.

O‘simlik yoki hayvon turini u ilgari yashamagan hududga inson tomonidan ko‘chirib keltirish.

Inson tomonidan ataylab yoki tasodifan yangi hududga keltirilgan va u yerda tez ko‘payib, mahalliy turlarni siqib chiqaradigan tur.

Biror hududga xos bo‘lgan ob-havoning ko‘p yillik o‘rtacha holati. Iqlim haqida kamida o‘nlab yillik kuzatuvlar asosida xulosa qilinadi.

Yer iqlimining uzoq muddat davomida o‘zgarib borishi. Hozirgi o‘zgarishning asosiy sababi — inson faoliyati tufayli atmosferada issiqxona gazlarining ko‘payishi.

Iqlim o‘zgarishi oqibatlariga tayyorlanish choralari: suvni tejaydigan sug‘orish, qurg‘oqchilikka chidamli ekinlar, shaharlarni ko‘kalamzorlashtirish, ogohlantirish tizimlari.

Issiqxona gazlari tashlamalarini kamaytirish va ularni yutadigan o‘rmonlarni ko‘paytirishga qaratilgan choralar: toza energiyaga o‘tish, energiyani tejash, daraxt ekish.

Yoqilg‘i to‘liq yonmaganda hosil bo‘ladigan rangsiz va hidsiz zaharli gaz (uglerod oksidi). Qondagi kislorod tashilishini to‘sib qo‘yadi, shu sababli pechka va gaz asboblari ishlatiladigan xonani shamollatib turish shart.

Elektr stansiyalari va zavodlardan chiqadigan iliq suv yoki issiq havo tufayli muhit haroratining ko‘tarilishi. Isigan suvda kislorod kamayadi va suv jonivorlari qiynaladi.

Bino devori, tomi va derazalarini issiqlikni yomon o‘tkazadigan materiallar bilan himoyalash. Qishda uy issiqni kamroq yo‘qotadi, yozda esa kamroq qiziydi.

Atmosferadagi ayrim gazlarning Yerdan qaytayotgan issiqlikni ushlab qolishi. Tabiiy issiqxona effekti bo‘lmasa, Yer juda sovuq bo‘lar edi; lekin bu gazlar ko‘payib ketsa, sayyora ortiqcha isiydi.

Issiqlikni atmosferada ushlab qoladigan gazlar: suv bug‘i, karbonat angidrid, metan, azot (I) oksidi va boshqalar.

Dala chetlariga qator qilib ekilgan daraxt va butalar. Ekinlarni shamoldan to‘sadi, tuproqni eroziyadan va namni bug‘lanib ketishdan saqlaydi.

Ichish va ovqat tayyorlash uchun xavfsiz bo‘lgan toza suv. Unda kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroblar va zararli moddalar me’yordan oshmasligi kerak.

Saraton kasalligi xavfini oshiradigan moddalar va ta’sirlar: tamaki tutuni, asbest changi, ayrim kimyoviy moddalar, ultrabinafsha nurlar.

Nafas olish, chirish va yonishda hosil bo‘ladigan rangsiz gaz (uglerod dioksidi). O‘simliklar uni fotosintezda yutadi. Havodagi ulushi juda kichik — taxminan 0,04 foiz, lekin u asosiy issiqxona gazi hisoblanadi.

1997-yilda Yaponiyaning Kioto shahrida qabul qilingan, rivojlangan davlatlar zimmasiga issiqxona gazlari tashlamalarini kamaytirish majburiyatini yuklagan birinchi xalqaro hujjat.

Tarkibida kislotalar bo‘lgan yog‘in. Yoqilg‘i yonganda havoga chiqadigan oltingugurt va azot oksidlari suv bug‘i bilan birikib, kislota hosil qiladi. Bunday yomg‘ir o‘rmon, ko‘l, tuproq va binolarga zarar yetkazadi.

Sug‘oriladigan dalalardan ortiqcha sizot suvlarni chiqarib tashlaydigan zovur va kollektorlardagi suv. Tarkibida tuz va o‘g‘it qoldiqlari ko‘p bo‘ladi.

Oziq-ovqat qoldiqlari, barg va o‘t kabi organik chiqindilarning mikroorganizmlar yordamida chirishidan hosil bo‘ladigan tabiiy o‘g‘it.

Tayyor organik moddalar bilan oziqlanadigan organizmlar: o‘txo‘r va yirtqich hayvonlar, parazitlar.

Shahar va qishloqlarda daraxt, buta va gul ekish, bog‘ hamda xiyobonlar barpo etish. Daraxtlar soya beradi, havoni tozalaydi va shovqinni kamaytiradi.

Yerning qattiq tosh qobig‘i: Yer po‘sti va mantiyaning yuqori qismi. Tuproq va foydali qazilmalar litosferaning ustki qatlamida joylashgan.

Aholi kundalik hayotida hosil bo‘ladigan chiqindilar: oziq-ovqat qoldiqlari, qog‘oz, plastik, shisha, metall, eskirgan buyumlar.

Buyum va mahsulotlarni tabiatga ta’sirini o‘ylab tanlash va tejab ishlatish: keragidan ortiq olmaslik, sifatli va uzoq xizmat qiladigan narsalarni afzal ko‘rish, isrof qilmaslik.

Tabiiy gazning asosiy tarkibiy qismi. Botqoqlarda, chiqindixonalarda, sholizorlarda va chorva mollari hazm qilish jarayonida ham hosil bo‘ladi. Issiqlikni karbonat angidridga qaraganda bir necha o‘n marta kuchliroq ushlaydi.

Hayvonlarning oziq, qulay iqlim yoki ko‘payish joyi izlab, bir hududdan boshqasiga muntazam ko‘chishi.

O‘lchami 5 millimetrdan kichik plastik zarrachalar. Katta plastik buyumlar yemirilishidan, sintetik kiyim yuvilishidan va avtomobil shinalari yeyilishidan hosil bo‘ladi; suv, tuproq va oziq-ovqatda topilgan.

Tabiatni muhofaza qilish dam olish, sayohat va ekologik ma’rifat bilan birga olib boriladigan hudud. Unda muhofaza tartibi turlicha bo‘lgan zonalar ajratiladi.

Tarkibida o‘simlik uchun zarur azot, fosfor va kaliy bo‘lgan sanoat mahsulotlari. Me’yoridan ortiq solinsa, tuproq va suvni ifloslantiradi.

Moddalarning jonsiz tabiatdan tirik organizmlarga va yana jonsiz tabiatga takror-takror o‘tib turishi. Suv, uglerod, azot va kislorod shunday aylanadi.

Bir dalaga ko‘p yillar davomida faqat bitta ekin ekish. Tuproqni charchatadi va zararkunandalar ko‘payishiga olib keladi.

Organizm tuzilishi, hayot tarzi yoki xulqining yashash sharoitiga mos kelishi. Masalan, tuya uzoq vaqt suvsiz yura oladi, kaktus esa suvni poyasida to‘playdi.

Tabiatni asl holida saqlash uchun davlat tomonidan maxsus muhofazaga olingan hududlar: qo‘riqxonalar, milliy bog‘lar, buyurtmaxonalar, tabiat yodgorliklari.

Tog‘larda yoki qutblarda ko‘p yillar davomida to‘plangan qordan hosil bo‘lgan katta muz massasi. Markaziy Osiyo daryolari, jumladan Amudaryo va Sirdaryo, asosan tog‘ muzliklari va qorlaridan suv oladi.

Havo isishi natijasida tog‘ va qutb muzliklarining kichrayib borishi. Tog‘ muzliklari kichraysa, kelajakda daryolarda yozgi suv kamayadi.

Neft yoki neft mahsulotlarining avariya natijasida dengiz, daryo yoki tuproqqa oqib ketishi. Suv yuzini qoplagan neft pardasi qushlar, baliqlar va boshqa jonivorlarni nobud qiladi.

Azot kislotasining tuzlari — o‘simliklar uchun azot manbai. Azotli o‘g‘it ortiqcha solinganda sabzavot va ichimlik suvida to‘planib, inson salomatligiga zarar yetkazishi mumkin.

Iloji boricha kam chiqindi hosil qilishga qaratilgan hayot tarzi va xo‘jalik yuritish usuli («Zero Waste»): keraksiz narsani olmaslik, buyumlarni uzoq ishlatish, tuzatish, qayta ishlashga topshirish.

«Aql qobig‘i»: biosferaning inson aqli va faoliyati asosiy kuchga aylangan bosqichi. Bu ta’limotni rus olimi V. I. Vernadskiy rivojlantirgan.

Soni kam yoki faqat cheklangan hududda uchraydigan tur. Hozircha yo‘qolib ketmayotgan bo‘lsa-da, sharoit yomonlashsa, tezda xavf ostida qolishi mumkin.

Atmosferaning ma’lum joydagi ma’lum vaqtdagi holati: harorat, yog‘in, shamol, bulutlilik. Ob-havo bir kunda bir necha marta o‘zgarishi mumkin.

Ko‘mir va tarkibida oltingugurt bo‘lgan boshqa yoqilg‘i yonganda hosil bo‘ladigan o‘tkir hidli gaz. Nafas yo‘llarini ta’sirlantiradi va kislotali yomg‘irning asosiy sabablaridan biri.

Uy-joy, korxona va fermalarda ishlatilib, ifloslangan suvlar. Ular tabiatga qaytarilishidan oldin tozalanishi kerak.

Sun’iy o‘g‘it va pestitsidlarsiz, tuproq unumdorligini tabiiy usullar — kompost, almashlab ekish, foydali hasharotlar — bilan saqlab olib boriladigan dehqonchilik.

O‘simlik va hayvon qoldiqlaridan olinadigan o‘g‘itlar: go‘ng, kompost, chirindi. Tuproq tuzilishini yaxshilaydi va gumusni ko‘paytiradi.

Orol dengizining 1960-yillardan boshlab qurib borishi. Amudaryo va Sirdaryo suvi sug‘orishga ko‘p olingani uchun dengizga suv deyarli yetib bormay qoldi. Oqibatda baliqchilik yo‘qoldi, iqlim keskinlashdi, tuzli chang bo‘ronlari ko‘paydi.

Orol dengizining qurigan tubida paydo bo‘lgan yangi tuzli-qumli cho‘l. Chang bo‘ronlarini kamaytirish uchun u yerga saksovul va boshqa cho‘l o‘simliklari ekilmoqda.

Iste’mol qilish mumkin bo‘lgan oziq-ovqatning tashlab yuborilishi. Mahsulot bilan birga uni yetishtirishga ketgan suv, yer va energiya ham isrof bo‘ladi.

Ekotizimdagi o‘zaro chatishib ketgan oziq zanjirlari majmui. To‘r qancha murakkab bo‘lsa, ekotizim shuncha barqaror bo‘ladi.

Har bir organizm o‘zidan oldingisi bilan oziqlanadigan organizmlar ketma-ketligi. Masalan: o‘t → chigirtka → kaltakesak → burgut.

Atmosferaning taxminan 20–25 kilometr balandligidagi ozon gaziga boy qatlami. U Quyoshning tirik organizmlar uchun xavfli ultrabinafsha nurlarini ushlab qoladi.

Ozon qatlamining juda yupqalashgan joyi. Asosan freonlar ta’sirida paydo bo‘lgan; 1987-yilgi Monreal protokolidan keyin ozonni yemiruvchi moddalar ishlab chiqarish cheklandi va qatlam asta-sekin tiklanmoqda.

Qo‘rg‘oshin, simob, kadmiy kabi metallar. Organizmda to‘planib, asab tizimi, buyrak va boshqa a’zolarni zararlaydi. Sanoat chiqindilari, eski batareykalar va transport orqali muhitga tushadi.

Bir organizm (parazit) boshqa organizm (xo‘jayin) hisobiga yashab, unga zarar yetkazadigan munosabat. Masalan, kana va gijjalar.

2015-yilda qabul qilingan xalqaro kelishuv. Davlatlar global isishni sanoat davridan oldingi darajaga nisbatan 2 darajadan ancha past ushlab turish va 1,5 daraja bilan cheklashga intilish majburiyatini olgan.

Ekin zararkunandalari, kasalliklari va begona o‘tlarga qarshi ishlatiladigan zaharli kimyoviy moddalar. Noto‘g‘ri qo‘llanganda foydali hasharotlarni nobud qiladi, tuproq, suv va oziq-ovqatda to‘planadi.

Eritmaning kislotali yoki ishqoriy ekanini bildiradigan son: 7 — neytral, 7 dan kichik — kislotali, 7 dan katta — ishqoriy muhit. Suv va tuproq sifatini baholashda qo‘llanadi.

Suv qatlamida muallaq yashaydigan va oqimga qarshi suza olmaydigan mayda organizmlar. Fitoplankton — mayda suvo‘tlar, zooplankton — mayda hayvonlar; ular suv havzalaridagi oziq zanjirining asosi.

Tabiatda — tuproqda, daryo va dengizlarda — plastik chiqindilarning to‘planishi. Plastik yuzlab yil davomida parchalanmaydi, hayvonlar uni yutib yuborib yoki unga o‘ralib nobud bo‘ladi.

Havodagi o‘lchami 10 mikrometrdan kichik zarrachalar: chang, qurum, gul changi. Ular nafas yo‘llariga kirib, yo‘tal va boshqa kasalliklarni kuchaytiradi.

Havoda muallaq yuradigan, o‘lchami 2,5 mikrometrdan kichik juda mayda zarrachalar — soch tolasidan o‘nlab marta ingichka. Ular o‘pkaning chuqur qismiga yetib boradi, shuning uchun salomatlikka eng xavfli ifloslantiruvchilardan hisoblanadi.

Bir turga mansub, ma’lum hududda uzoq vaqt birga yashab, o‘zaro erkin chatishadigan organizmlar guruhi.

Anorganik moddalardan organik modda hosil qiladigan organizmlar — asosan yashil o‘simliklar va suvo‘tlar. Ular har qanday oziq zanjirining boshlanishi.

Buyumni tashlab yubormay, o‘sha yoki boshqa maqsadda yana ishlatish: shisha bankani idish sifatida, eski kiyimni latta sifatida, mato sumkani ko‘p marta.

Chiqindidan yangi mahsulot yoki xomashyo olish. Masalan, eski qog‘ozdan — yangi qog‘oz, plastik idishlardan — tolalar va quvurlar tayyorlanadi.

Tabiiy jarayonlar tufayli o‘zi tiklanib turadigan boyliklar: o‘rmon, baliq zaxiralari, tuproq unumdorligi, chuchuk suv. Tiklanishidan tezroq sarflansa, ular ham tugaydi.

Hosil bo‘lishi uchun millionlab yil kerak bo‘lgani sababli amalda qayta tiklanmaydigan boyliklar: neft, tabiiy gaz, ko‘mir, metall ma’danlari.

Tabiatda doimo tiklanib turadigan energiya manbalari: quyosh, shamol, oqar suv, Yerning ichki issiqligi, biomassa. Ulardan foydalanganda havoga issiqxona gazlari deyarli chiqmaydi.

Qadimgi o‘simlik va hayvon qoldiqlaridan yer ostida millionlab yil davomida hosil bo‘lgan yoqilg‘i: ko‘mir, neft, tabiiy gaz. Yonganda karbonat angidrid ajralib, iqlim o‘zgarishini kuchaytiradi.

Noyob va yo‘qolib ketish xavfi ostidagi o‘simlik hamda hayvon turlari ro‘yxati yozilgan rasmiy hujjat. Unda har bir turning holati, tarqalishi va uni asrash choralari ko‘rsatiladi.

Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi 1964-yildan yuritadigan, dunyo bo‘yicha turlarning yo‘qolib ketish xavfi darajasini baholaydigan ro‘yxat.

Uzoq vaqt yog‘in bo‘lmasligi yoki juda kam yog‘ishi natijasida tuproq va havoning qurib ketishi. Ekinlar hosili kamayadi, daryo va ko‘llarda suv ozayadi.

Quyosh nuridan olinadigan energiya. Quyosh panellari nurni elektr tokiga aylantiradi, quyosh kollektorlari esa suvni isitadi. O‘zbekistonda yilning ko‘p kuni quyoshli bo‘lgani uchun bu manba ayniqsa qulay.

Tabiati butunlay muhofaza qilinadigan hudud: u yerda xo‘jalik faoliyati taqiqlanadi, faqat ilmiy kuzatuvlar olib boriladi.

Radioaktiv moddalar va ayrim qurilmalardan tarqaladigan, ko‘zga ko‘rinmaydigan nurlanish. Katta miqdorda tirik hujayralarni shikastlaydi; tabiatda uning oz miqdordagi tabiiy foni doimo mavjud.

Muhitga radioaktiv moddalar tushishi: yadro qurollari sinovi, atom stansiyalaridagi avariyalar, uran konlari chiqindilari natijasida. Ta’siri o‘nlab, hatto yuzlab yil saqlanishi mumkin.

Organizmlarning oziq, suv, yorug‘lik yoki yashash joyi uchun o‘zaro kurashi. Bir tur ichida ham, turli turlar o‘rtasida ham bo‘ladi.

O‘lik organizmlar qoldig‘ini mineral moddalargacha parchalaydigan organizmlar — bakteriyalar va zamburug‘lar. Ular moddalarni tabiatdagi aylanishga qaytaradi.

Kon qazish, qurilish yoki chiqindi tashlash natijasida buzilgan yerlarni tiklash: tekislash, unumdor tuproq to‘shash, o‘simlik ekish.

Qadimgi geologik davrlardan hozirgacha saqlanib qolgan tur. Masalan, ginkgo daraxti.

1992-yilda Braziliyaning Rio-de-Janeyro shahrida o‘tgan BMTning atrof-muhit va rivojlanish bo‘yicha konferensiyasi («Yer sammiti»). Unda barqaror rivojlanish g‘oyasi dunyo miqyosida qabul qilingan.

Zararli moddaning havo, suv yoki tuproqdagi inson salomatligiga zarar yetkazmaydigan eng yuqori miqdori. Qisqacha REChK deb yoziladi.

Korxona bilan turar joylar o‘rtasida qoldiriladigan, odatda daraxt ekiladigan himoya hududi. Ifloslanish va shovqinning aholiga ta’sirini kamaytiradi.

Zavod, fabrika, kon va elektr stansiyalarida mahsulot ishlab chiqarish jarayonida hosil bo‘ladigan chiqindilar.

Ikki xil turga mansub organizmlarning uzoq vaqt birga yashashi. Ko‘pincha bu ikkala tomon uchun foydali: masalan, lishaynik — zamburug‘ va suvo‘tning hamkorligi.

Yo‘qolib ketish xavfi ostidagi yovvoyi hayvon va o‘simlik turlari bilan xalqaro savdoni tartibga soluvchi bitim. 1973-yilda imzolangan.

Shahar ustida tutun, chang va zararli gazlar aralashmasidan hosil bo‘ladigan zaharli tuman. So‘z inglizcha «smoke» (tutun) va «fog» (tuman) so‘zlaridan olingan.

1972-yilda Shvetsiya poytaxtida o‘tgan BMTning inson atrof-muhiti bo‘yicha birinchi konferensiyasi. U ochilgan kun — 5-iyun — Butunjahon atrof-muhitni muhofaza qilish kuni sifatida nishonlanadi.

Bir hududda vaqt o‘tishi bilan bir tabiiy jamoaning boshqasi bilan qonuniy almashinishi. Masalan, tashlab qo‘yilgan dalada avval begona o‘tlar, keyin butalar, so‘ngra daraxtlar o‘sib chiqadi.

Doimiy yoki vaqtincha suv bosib turadigan yerlar: botqoqlar, sayoz ko‘llar, daryo qayirlari. Ular suvni tozalaydi va qushlar uchun uyalash hamda dam olish joyi bo‘ladi. 1971-yilgi Ramsar konvensiyasi bilan muhofaza qilinadi.

Biror mahsulotni yetishtirish yoki ishlab chiqarishga, shuningdek bir kishining kundalik hayotiga sarflanadigan chuchuk suvning umumiy miqdori. Masalan, bitta paxta ko‘ylak tayyorlash uchun minglab litr suv ketadi.

Suvning okean va quruqlik yuzasidan bug‘lanib, bulut hosil qilishi, yog‘in bo‘lib yerga tushishi va daryolar orqali yana dengizga qaytishi.

Daryo, ko‘l, dengiz va yer osti suvlariga zararli moddalar tushishi: oqova suvlar, neft mahsulotlari, o‘g‘it va zaharli kimyoviy moddalar, maishiy chiqindilar.

Suvdan isrof qilmay, kerakli miqdorda foydalanish: jo‘mrakni vaqtida yopish, oqayotgan quvurni tuzatish, tejamkor sug‘orish usullarini qo‘llash.

Daryo suvini to‘plash va saqlash uchun to‘g‘on qurib hosil qilingan sun’iy havza. Sug‘orish, elektr energiyasi olish va suv ta’minoti uchun xizmat qiladi.

Inson foydalanadigan yoki foydalanishi mumkin bo‘lgan suvlar: daryo, ko‘l, suv omborlari, muzliklar va yer osti suvlari.

Aholi, qishloq xo‘jaligi va sanoat ehtiyojlari uchun chuchuk suv yetishmasligi. Markaziy Osiyoda bu muammo aholi o‘sishi va iqlim o‘zgarishi tufayli kuchayib bormoqda.

Oqova suvni daryo yoki ko‘lga qaytarishdan oldin mexanik, kimyoviy va biologik usullar bilan tozalaydigan qurilmalar majmui.

Ekinlarni sun’iy ravishda suv bilan ta’minlash (irrigatsiya). O‘zbekistonda olinadigan suvning asosiy qismi qishloq xo‘jaligida sug‘orishga sarflanadi.

Bizni o‘rab turgan, inson yaratmagan butun borliq: jonli tabiat (o‘simliklar, hayvonlar, zamburug‘lar, mikroorganizmlar) va jonsiz tabiat (havo, suv, tog‘ jinslari, quyosh nuri).

Tabiiy boyliklardan ularning tiklanish imkoniyatini hisobga olgan holda, tejab va tabiatga zarar yetkazmay foydalanish.

Tabiiy boyliklarni asrash, ulardan oqilona foydalanish va buzilgan tabiatni tiklashga qaratilgan chora-tadbirlar tizimi.

1948-yilda tuzilgan xalqaro tashkilot: turlar holatini baholaydi, Qizil ro‘yxatni yuritadi va tabiatni asrash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqadi.

Ilmiy, madaniy yoki estetik ahamiyatga ega noyob tabiat obyekti: g‘or, sharshara, buloq, ko‘p asrlik daraxt, qoyatosh.

Inson o‘z ehtiyojlari uchun foydalanadigan tabiat boyliklari: suv, havo, tuproq, o‘simlik va hayvonlar, foydali qazilmalar, quyosh va shamol energiyasi.

Sharoitga yaxshiroq moslashgan organizmlarning ko‘proq yashab qolishi va nasl qoldirishi. Shu tufayli turlar avloddan avlodga asta-sekin o‘zgarib boradi.

Korxonalar, transport va boshqa manbalardan havoga chiqariladigan zararli gaz va zarrachalar. «Emissiya» ham deyiladi.

Suv quvurchalar orqali har bir o‘simlik ildiziga tomchilab beriladigan usul. Oddiy egatlab sug‘orishga qaraganda suv ancha kam sarflanadi.

Ikki yoki undan ortiq davlat hududidan oqib o‘tadigan daryolar. Ularning suvidan foydalanish davlatlararo kelishuv asosida olib boriladi. Amudaryo va Sirdaryo shunday daryolardir.

Organizmning oziq zanjiridagi o‘rni: birinchi daraja — produtsentlar, ikkinchi — o‘txo‘rlar, uchinchi va undan yuqorisi — yirtqichlar.

Inson foydalanishi natijasida kamaymaydigan tabiiy boyliklar: quyosh nuri, shamol, dengiz to‘lqinlari, Yerning ichki issiqligi.

Zaxirasi cheklangan va foydalanilgan sari kamayib boradigan tabiiy boyliklar: neft, gaz, ko‘mir, ma’danlar, shuningdek haddan tashqari ko‘p ishlatilsa — o‘rmon, tuproq va chuchuk suv.

Yer po‘stining o‘simliklar o‘sadigan ustki unumdor qatlami. Tog‘ jinslari, suv, havo va tirik organizmlarning uzoq vaqt o‘zaro ta’siridan hosil bo‘ladi: bir necha santimetr tuproq paydo bo‘lishi uchun yuzlab yil kerak.

Tuproqning unumdor ustki qatlami suv yoki shamol ta’sirida yemirilib, yuvilib yoki uchib ketishi. O‘simlik qoplami yo‘qolgan joyda eroziya tezlashadi.

Tuproqning o‘simliklarni suv, havo va oziq moddalar bilan ta’minlab, hosil berish xususiyati.

Tuproqda o‘simliklar uchun zararli tuzlarning to‘planishi. Ko‘pincha noto‘g‘ri sug‘orish va sizot suvlar sathining ko‘tarilishi tufayli yuz beradi; sho‘rlangan yerda hosil keskin kamayadi.

Tuzilishi va hayot tarzi o‘xshash, o‘zaro chatishib, nasl bera oladigan avlod qoldiradigan organizmlar guruhi.

Turning so‘nggi vakili ham nobud bo‘lib, tur Yer yuzidan butunlay yo‘qolishi. Qirilib ketgan turni qayta tiklab bo‘lmaydi.

Cho‘l zonasidagi daryolar bo‘yida o‘sadigan qalin o‘rmon va butazor: turang‘il, jiyda, yulg‘un, qamish. Buxoro bug‘usi va boshqa noyob hayvonlar to‘qaylarda yashaydi.

Uglerodning atmosfera, tirik organizmlar, tuproq, okean va tog‘ jinslari o‘rtasida aylanishi. O‘simliklar uni fotosintezda yutadi, nafas olish, chirish va yonish esa havoga qaytaradi.

Bir kishi, korxona yoki mahsulot tufayli havoga chiqadigan issiqxona gazlarining umumiy miqdori. Odatda karbonat angidrid hisobida, kilogramm yoki tonnalarda o‘lchanadi.

Havoga chiqarilayotgan issiqxona gazlari miqdori ularning o‘rmonlar, tuproq yoki texnologiyalar yordamida yutilayotgan miqdoriga teng bo‘lgan holat.

Hamma birgalikda foydalanadigan boylik — yaylov, baliq zaxirasi, suv — har kim faqat o‘z foydasini ko‘zlab ishlatgani uchun tugab qoladigan holat. Bu tushunchani 1968-yilda amerikalik olim Garrett Hardin keng ommaga tanitgan.

Shaharlar va shahar aholisining o‘sishi. Shaharlar kengaygani sari transport, chiqindi, suv va toza havo muammolari kuchayadi.

Chiqindini kamaytirishning uch qadami, inglizcha so‘zlarning bosh harfidan olingan: «Reduce» — kamroq iste’mol qilish, «Reuse» — qayta foydalanish, «Recycle» — qayta ishlash.

Inson salomatligi va tabiat uchun zaharli, yonuvchan yoki boshqa jihatdan xavfli chiqindilar: batareykalar, simobli lampalar, bo‘yoq va erituvchilar, eskirgan dori-darmonlar. Ularni oddiy axlatga tashlab bo‘lmaydi.

Yaylovda uning o‘t qoplami tiklanib ulgura oladiganidan ko‘proq chorva boqish. O‘tlar siyraklashadi, tuproq yemiriladi, yaylov cho‘lga aylana boshlaydi.

Organizm yashaydigan va unga ta’sir ko‘rsatadigan tabiiy sharoitlar majmui. To‘rtta asosiy yashash muhiti bor: suv, quruqlik-havo, tuproq va boshqa organizm tanasi.

Tabiatga kam zarar yetkazadigan, qayta tiklanuvchi manbalardan olinadigan energiya. «Toza energiya» ham deyiladi.

Tabiiy resurslarni tejaydigan, ifloslanish va issiqxona gazlari tashlamalarini kamaytiradigan iqtisodiyot.

O‘zbekistonda 2021-yilda boshlangan umummilliy loyiha: har yili millionlab daraxt va buta ko‘chati ekib, shahar va qishloqlardagi yashil maydonlarni kengaytirish ko‘zda tutilgan.

Suvni qayta tiklanuvchi manbalardan olingan elektr toki yordamida parchalab hosil qilingan vodorod. Yonganda faqat suv bug‘i hosil bo‘ladi.

Har yili 22-aprelda nishonlanadigan xalqaro kun. Shu kuni dunyo bo‘ylab daraxt ekiladi, hududlar tozalanadi va tabiatni asrashga bag‘ishlangan tadbirlar o‘tkaziladi.

Yerning unumdorligi va foydali xususiyatlarining pasayishi: eroziya, sho‘rlanish, ifloslanish, tuproqning zichlashishi natijasida.

Insoniyat sayyoramiz bir yilda tiklay oladigan tabiiy resurslarni sarflab bo‘ladigan kun. Shu kundan keyin yil oxirigacha tabiatdan «qarzga» yashaymiz; bu sana yildan yilga ertaroq kelmoqda.

Yer po‘stidagi tog‘ jinslari g‘ovaklari va yoriqlarida to‘plangan suvlar. Buloqlar va quduqlar ana shu suvdan to‘yinadi.

Quyosh nuri ta’sirida avtomobil va sanoat gazlaridan yer yaqinida hosil bo‘ladigan ozon. Yuqoridagi foydali ozon qatlamidan farqli ravishda, u nafas yo‘llarini ta’sirlantiradi va o‘simliklarga zarar yetkazadi.

Bir hayvon (yirtqich) boshqa hayvonni (o‘ljani) ovlab, u bilan oziqlanadigan munosabat. Yirtqichlar o‘lja sonini tartibga solib, tabiatdagi muvozanatni saqlashga yordam beradi.

Tungi osmonning ko‘cha chiroqlari va reklama yoritgichlari tufayli haddan tashqari yorishishi. Yulduzlar ko‘rinmay qoladi, tungi hayvonlar, qushlar va hasharotlarning hayot maromi buziladi.

Soni shunchalik kamayib ketganki, maxsus muhofaza choralari ko‘rilmasa, tabiatdan butunlay yo‘qolishi mumkin bo‘lgan tur.

Organizmga oz miqdorda tushganda ham uni zaharlaydigan yoki kasallik keltirib chiqaradigan moddalar. «Toksik moddalar» ham deyiladi.

Yer yuzasining odamlar yashaydigan, dehqonchilik qilinadigan va o‘simliklar o‘sadigan quruqlik qismi. Zamin tuproq, suv va havo bilan birga hayot uchun asos bo‘ladi. O‘zbekistonda zaminning katta qismini cho‘llar va tekisliklar, qolgan qismini tog‘lar va sug‘oriladigan vodiylar tashkil etadi.

O‘rmonlarning kesish, yong‘in yoki yerni ekinzor va qurilishga ajratish tufayli yo‘q bo‘lishi. Oqibatida turlar yashash joyidan ayriladi, tuproq yemiriladi, iqlim o‘zgaradi.

Kesilgan yoki yonib ketgan o‘rmon o‘rniga daraxt ekish yoki uning o‘zi tiklanishiga sharoit yaratish.

Yil fasliga qarab uyalash joyi bilan qishlash joyi o‘rtasida uzoq masofaga uchib o‘tadigan qushlar: laylak, turna, qaldirg‘och va boshqalar.

Shahar markazida haroratning atrofdagi hududlarga qaraganda yuqori bo‘lishi. Asfalt va beton issiqlikni to‘playdi, daraxtlar esa kam. Ko‘kalamzorlar va suv havzalari shaharni salqinlatadi.

Shamol kuchidan olinadigan energiya. Shamol parraklarni aylantiradi, parraklarga ulangan generator esa elektr toki ishlab chiqaradi.

Transport, qurilish, sanoat va baland musiqa tufayli shovqinning me’yordan oshishi. Uzoq davom etgan kuchli shovqin eshitish qobiliyatini pasaytiradi, uyquni buzadi va asabni charchatadi.

Kuchli shamolning quruq tuproq, qum va changni havoga ko‘tarib, uzoq masofaga olib ketishi. Orolbo‘yida qurigan dengiz tubidan tuzli chang ko‘tariladi.

Gul changini bir guldan boshqasiga tashiydigan hayvonlar: asalarilar, tukli arilar, kapalaklar, ayrim qushlar. Ularsiz ko‘plab meva va sabzavot ekinlari hosil bermaydi.

Miqdori me’yordan juda kam yoki juda ko‘p bo‘lib, organizmning yashashi va ko‘payishini cheklab qo‘yadigan omil. Masalan, cho‘lda o‘simliklar uchun cheklovchi omil — suv.

Ishlab chiqarish yoki kundalik hayotda hosil bo‘lib, egasiga keraksiz bo‘lib qolgan narsa va moddalar. Ularning katta qismini qayta ishlash mumkin.

Chiqindilarni turiga qarab — qog‘oz, plastik, shisha, metall, organik qoldiqlar — alohida idishlarga yig‘ish. Saralangan chiqindini qayta ishlash ancha oson.

Chiqindilarni maxsus zavodlarda yuqori haroratda yoqib, hajmini kamaytirish va issiqlik yoki elektr energiyasi olish. Tutunni tozalash tizimi bo‘lmasa, havo zaharli moddalar bilan ifloslanadi.

Chiqindilar tashlanadigan va ko‘miladigan maxsus maydon (poligon). Tartibsiz chiqindixonalar tuproq va yer osti suvlarini ifloslantiradi, havoga metan chiqaradi.

Tarkibida tuz juda kam bo‘lgan suv. Yerdagi barcha suvning atigi 2,5 foizga yaqini chuchuk bo‘lib, uning katta qismi muzliklar va yer osti suvlarida saqlanadi.

Yog‘in juda kam, yozi issiq va quruq bo‘lgan tabiat zonasi. O‘simliklari siyrak, hayvonlari suvsizlikka moslashgan. O‘zbekiston hududining katta qismini Qizilqum cho‘li egallaydi.

Qurg‘oqchil hududlardagi unumdor yerlarning inson faoliyati va iqlim o‘zgarishi ta’sirida cho‘lga aylanishi (cho‘llashish). Sabablari: o‘rmon va butazorlarni kesish, chorvani haddan tashqari ko‘p boqish, noto‘g‘ri sug‘orish.