Orol fojiasi: bir dengizning yo‘qolishi va undan olinadigan saboqlar
1960-yilda Orol dengizining maydoni taxminan 68 ming kvadrat kilometr bo‘lib, u maydoni bo‘yicha dunyodagi to‘rtinchi eng katta ko‘l hisoblangan. Dengizda baliqchilik rivojlangan, Mo‘ynoq va Orolsk kabi shaharlar baliq sanoati markazlari bo‘lgan. Bugun esa bu hududlarning katta qismida qumli cho‘l yastanib yotibdi.
Fojia qanday boshlandi?
Orol dengizini ikki buyuk daryo – Amudaryo va Sirdaryo to‘yintirib turgan. 1960-yillardan boshlab sobiq ittifoq davrida bu daryolar suvining katta qismi paxta va boshqa ekinlarni sug‘orish uchun kanallarga burildi. Sug‘oriladigan yerlar maydoni keskin kengaydi, dengizga yetib boradigan suv esa yildan-yilga kamaydi. Ko‘plab kanallar ochiq va qoplamasiz bo‘lgani sababli suvning katta qismi yo‘lda bug‘lanib, yerga singib ketdi.
Oqibatlari
- Dengizning bo‘linishi. Suv sathi pasayib, dengiz Kichik (Shimoliy) va Katta (Janubiy) Orolga ajraldi. NASA sunʼiy yo‘ldosh suratlariga ko‘ra, 2014-yilda Janubiy Orolning sharqiy qismi zamonaviy tarixda birinchi marta butunlay qurib qoldi.
- Orolqum cho‘li. Dengizning qurigan tubida yangi cho‘l – Orolqum paydo bo‘ldi. Shamol u yerdan tuz, chang va qishloq xo‘jaligida ishlatilgan kimyoviy moddalar qoldiqlarini yuzlab kilometrga uchirib ketadi.
- Baliqchilikning inqirozi. Suvning sho‘rligi oshishi natijasida baliqlarning ko‘p turlari yo‘qoldi, minglab odamlar ishsiz qoldi.
- Iqlimning o‘zgarishi. Dengiz yumshatib turgan mahalliy iqlim keskinlashdi: yoz issiqroq va qurg‘oqroq, qish sovuqroq bo‘lib qoldi.
- Aholi salomatligi. Ifloslangan ichimlik suvi va changli havo Orolbo‘yi aholisi orasida turli kasalliklar ko‘payishiga sabab bo‘ldi.
Vaziyatni yumshatish yo‘lidagi harakatlar
Qozog‘iston 2005-yilda Kichik Orolni Katta Oroldan ajratib turuvchi Ko‘korol to‘g‘onini qurib bitkazdi. Natijada Shimoliy Orolda suv sathi qisman ko‘tarilib, baliqchilik tiklana boshladi.
Oʻzbekiston tomonidan Orolning qurigan tubida saksovul va boshqa cho‘l o‘simliklaridan iborat keng ko‘lamli himoya o‘rmonzorlari barpo etilmoqda. 2018-yilda BMT shafeligida Orolbo‘yi mintaqasi uchun inson xavfsizligi bo‘yicha Ko‘p tomonlama sheriklik trast fondi tashkil etildi. 2021-yilning 18-mayida esa BMT Bosh Assambleyasi Oʻzbekiston tashabbusi bilan Orolbo‘yi mintaqasini ekologik innovatsiyalar va texnologiyalar hududi deb eʼlon qilish to‘g‘risidagi maxsus rezolyutsiyani qabul qildi.
Orol fojiasi va ekologik tarbiya
Orol tarixi bizga bir muhim haqiqatni o‘rgatadi: tabiatga uzoqni ko‘zlamasdan, faqat bugungi foyda uchun munosabatda bo‘lish avlodlar taqdiriga taʼsir qiluvchi oqibatlarga olib keladi. Dengizni bir necha o‘n yilda yo‘qotish mumkin, uni tiklash esa asrlar talab qiladi, baʼzan esa umuman imkonsiz.
Shuning uchun ekologik tarbiya – shunchaki darslik mavzusi emas, balki yashash zarurati. Suvni tejash, tejamkor sug‘orish usullarini qo‘llash, tabiiy resurslardan foydalanishda ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilish – Orol saboqlarini unutmaslikning eng to‘g‘ri yo‘li.