Markaziy Osiyoda suv tanqisligi: har bir tomchi hisobda
Markaziy Osiyo – dunyodagi eng qurg‘oqchil mintaqalardan biri. Mintaqaning asosiy suv manbalari – Amudaryo va Sirdaryo. Ular Pomir, Hindukush va Tyan-Shan tog‘laridagi qor va muzliklardan suv oladi. Oʻzbekiston esa bu daryolarning o‘rta va quyi oqimida joylashgan, yaʼni suv resurslarining katta qismi mamlakatimizga qo‘shni davlatlar hududidan oqib keladi.
Suv qayerga sarflanadi?
BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) maʼlumotlariga ko‘ra, Oʻzbekistonda olinadigan suvning qariyb 90 foizi sug‘oriladigan dehqonchilikka sarflanadi. Shu bois qishloq xo‘jaligida suvdan qanday foydalanilishi butun mamlakatning suv taʼminotiga bevosita taʼsir qiladi.
Tanqislik sabablari
- Iqlim o‘zgarishi. Haroratning ko‘tarilishi bilan tog‘ muzliklari qisqarmoqda. Qisqa muddatda bu daryolar suvini ko‘paytirishi mumkin, ammo uzoq muddatda suv zaxiralari kamayishi xavfi bor. Issiq kunlarning ko‘payishi bug‘lanishni ham kuchaytiradi.
- Samarasiz sug‘orish. Ko‘plab joylarda hanuzgacha dalalarni jo‘yaklab bostirib sug‘orish usuli qo‘llanadi. Qoplamasiz ariq va kanallarda suvning katta qismi yerga singib, bug‘lanib ketadi.
- Aholining o‘sishi. Aholi ko‘paygani sari ichimlik suvi, oziq-ovqat va energiyaga ehtiyoj ham ortadi.
- Ifloslanish. Dalalardan qaytgan sho‘r va o‘g‘itli suvlar, tozalanmagan oqova suvlar mavjud suv resurslari sifatini pasaytiradi.
- Maishiy isrofgarchilik. Oqib turgan jo‘mraklar, ichimlik suvi bilan ko‘cha va mashina yuvish, tomorqani haddan tashqari sug‘orish.
Yechimlar
So‘nggi yillarda mamlakatimizda tomchilatib va yomg‘irlatib sug‘orish kabi suv tejovchi texnologiyalarni joriy etish, kanallarni betonlash, suv hisobini raqamlashtirish ishlari olib borilmoqda. Tomchilatib sug‘orishda suv to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘simlik ildiziga yetkaziladi, shuning uchun anʼanaviy usulga qaraganda ancha kam suv sarflanadi.
Suv muammosini hal qilishda mintaqa davlatlari o‘rtasidagi hamkorlik ham juda muhim, chunki daryolar bir necha mamlakat hududidan oqib o‘tadi va barchasi uchun umumiy boylik hisoblanadi.
Ekologik tarbiyaning o‘rni
Texnologiyalar qanchalik rivojlanmasin, suvni asrash avvalo odamlarning ongi va odatlariga bog‘liq. «Oqar daryo bo‘yida bo‘lsang ham, suvni isrof qilma» degan o‘git qadimdan aytib kelinadi. Maktab yoshidan boshlab suvni tejash odatini shakllantirish – kelajakdagi suv inqirozining oldini olishning eng ishonchli yo‘llaridan biri.
Oʻquvchilar uchun amaliy vazifa
- Bir hafta davomida oilangiz qancha suv ishlatishini kuzating va uni kamaytirish rejasini tuzing.
- Uyingizda tomayotgan jo‘mraklar bor-yo‘qligini tekshiring.
- Maktab hovlisidagi daraxtlarni sug‘orish uchun yomg‘ir suvini yig‘ish g‘oyasini muhokama qiling.
Suv – cheksiz boylik emas. Uni asrash bugungi avlodning kelajak oldidagi burchidir.