Olimlar

Qadimgi yunon faylasufi, Platonning shogirdi va Iskandar Zulqarnaynning ustozi. Afinada «Litsey» nomli maktabga asos solgan. Mantiq, fizika, siyosat, axloq va tabiatshunoslikka oid asarlari ikki ming yil davomida ilm-fanning asosi bo‘lib kelgan.

«Hayvonlar tarixi», «Hayvonlarning a’zolari haqida» va «Hayvonlarning paydo bo‘lishi haqida» asarlarida 500 ga yaqin hayvon turini tasvirlagan. U hayvonlarni suvda va quruqlikda yashovchi, suzuvchi, uchuvchi va sudralib yuruvchilarga ajratgan, «qonli» va «qonsiz» (hozirgi umurtqali va umurtqasiz) hayvonlarni farqlagan.

Aristotel jonzotlarning yashash muhiti, tuzilishi va oziqlanishini birgalikda o‘rgangan. Shu sababli uni zoologiya va ekologik kuzatish usulining asoschilaridan biri deb hisoblashadi.

Lesbos orolidagi Eres shahrida tug‘ilgan yunon olimi, Aristotelning shogirdi va uning «Litsey»dagi vorisi. «Botanikaning otasi» deb ataladi.

«O‘simliklar tarixi» va «O‘simliklarning sabablari» asarlarida 500 ga yaqin o‘simlikni tasvirlagan, ularni daraxt, buta, chala buta va o‘tlarga ajratgan. O‘simliklarning o‘sishiga iqlim, tuproq va suvning ta’sirini, bir xil turning turli joyda turlicha o‘sishini birinchilardan bo‘lib kuzatgan.

Teofrastning kuzatishlari o‘simliklar va muhit o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganuvchi fan — o‘simliklar ekologiyasining ilk kurtaklaridir.

Xorazmda tug‘ilgan buyuk alloma, Bag‘doddagi «Bayt ul-hikma» («Donishmandlar uyi») olimlaridan biri. Uning «Al-jabr val-muqobala» asari nomidan «algebra», o‘z ismidan esa «algoritm» so‘zi kelib chiqqan.

«Kitob surat al-arz» («Yerning surati haqida kitob») asarida dunyo okeanlari, qit’alar, cho‘llar, tog‘lar, daryo va ko‘llar, o‘sha paytda ma’lum bo‘lgan shaharlarning geografik koordinatalari keltirilgan. Bu asar arab tilidagi ilk ilmiy geografik asarlardan biridir.

Xorazmiyning hisob usullari yer o‘lchash, kanal qazish va suvni taqsimlash kabi amaliy ishlar uchun yaratilgan edi — u ilmni odamlar hayoti va tabiatdan foydalanish bilan bog‘lagan.

Farg‘ona vodiysida tug‘ilgan astronom va matematik, Bag‘doddagi «Bayt ul-hikma» olimlaridan biri. Yevropada Alfraganus nomi bilan mashhur; Oydagi kraterlardan biri uning nomi bilan atalgan.

«Samoviy harakatlar va yulduzlar ilmining majmui haqida kitob» («Astronomiya asoslari») asari XII asrda lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropa universitetlarida bir necha asr davomida astronomiyadan asosiy qo‘llanma bo‘lib xizmat qilgan. U Yer sharsimon ekanini tushuntirgan va Yer o‘lchamlari haqida ma’lumot keltirgan.

Manbalarga ko‘ra, 861-yilda xalifa al-Mutavakkil topshirig‘i bilan Qohira yaqinidagi Ravza orolida Nil suvining sathini o‘lchaydigan inshoot — Nilomer al-Farg‘oniy rahbarligida qurilgan. Uch yer osti kanali orqali Nil bilan tutashgan quduq markazidagi marmar ustunga belgilar tushirilgan bo‘lib, ular yordamida daryo toshqini balandligi aniqlangan. Toshqin darajasiga qarab dehqonchilik hosili va soliqlar oldindan hisoblangan — bu suv resurslarini ilmiy kuzatish va boshqarishning qadimiy namunasidir.

Sirdaryo bo‘yidagi Forob (O‘tror) shahrida tug‘ilgan. Aristoteldan keyin «Muallimi soniy» — «Ikkinchi muallim» deb ulug‘langan. Nemis olimi K. Brokkelman ro‘yxatida uning turli sohalarga oid 180 dan ortiq asari nomi keltirilgan.

Tabiatshunoslikka oid asarlarida odam va hayvon a’zolarining tuzilishi va vazifalarini o‘rgangan, kasalliklar ko‘pincha ovqatlanish tartibi buzilishidan kelib chiqishini ta’kidlagan. U tabiat yaratgan narsalarni inson qo‘li bilan yaratilgan sun’iy narsalardan ajratgan va insonning tabiatga ta’siri katta ekanini qayd etgan.

«Fozil odamlar shahri» asarida baxtli jamiyat kishilarning hamjihatligi va o‘zaro yordamiga asoslanishini yozgan.

Xorazmning Kat shahrida tug‘ilgan. Astronomiya, matematika, geografiya, geodeziya, mineralogiya, farmakologiya va tarixga oid 150 dan ortiq asar yozgan; Yer radiusini hisoblab chiqqan olimlardan biri.

«Hindiston», «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar», «Mineralogiya» va «Saydana» asarlarida o‘simlik va hayvonlarning tuzilishi, tarqalishi, fasllar almashinuvi bilan bog‘liq xulq-atvori hamda xo‘jalikdagi ahamiyati haqida ma’lumot bergan. «Saydana»da 1116 xil dori vositasi — 750 ga yaqini o‘simliklardan, 101 tasi hayvonlardan, 107 tasi minerallardan olinishi — tasvirlangan.

Beruniy tirik mavjudotlar ko‘payishga intilishi, lekin yashash imkoniyatlari cheklangani haqida yozgan; yer yuzi o‘zgarishini o‘simlik va hayvonot dunyosining o‘zgarishi bilan bog‘lagan. Qum orasidan chig‘anoq topilishini u bu yer qachonlardir dengiz tubi bo‘lgani bilan izohlagan.

Buxoro yaqinidagi Afshona qishlog‘ida tug‘ilgan. 450 ga yaqin asar yozgan, ulardan 240 tasi bizgacha yetib kelgan. Yevropada Avitsenna nomi bilan mashhur.

Besh kitobdan iborat «Tib qonunlari» Sharq va G‘arbda asrlar davomida tibbiyotning asosiy darsligi bo‘lgan. Unda dorivor o‘simliklar, ularning qayerda o‘sishi va xossalari, havo, suv, ovqatlanish va turmush tarzining salomatlikka ta’siri batafsil yoritilgan.

«Kitob ash-shifo»da tog‘larning paydo bo‘lishi, yer yuzining davrlar o‘tishi bilan o‘zgarishi, zilzilalar va boshqa tabiiy jarayonlar haqida fikr yuritgan; bu qarashlar geologiya ilmining rivojiga hissa qo‘shgan.

Hirotda tug‘ilgan buyuk shoir va mutafakkir, o‘zbek adabiy tilining asoschisi. Temuriy hukmdor Husayn Boyqaro saroyida yuqori lavozimlarda xizmat qilgan.

«Xamsa», «Xazoyin ul-maoniy», «Muhokamat ul-lug‘atayn» kabi asarlar muallifi. Umrining oxirida yozilgan «Mahbub ul-qulub» (1500) asarida jamiyatdagi turli toifalar — hukmdorlardan tortib dehqonlargacha — haqida fikr yuritgan.

Asarning «Dehqonlik zikrida» faslida Navoiy dehqon mehnatini olamning obodligi manbai deb ulug‘laydi va dehqon sochgan donadan nafaqat odamlar, balki qurt-qushlar va dashtdagi yovvoyi hayvonlar ham bahramand bo‘lishini yozadi — bu inson mehnati va tabiat o‘rtasidagi bog‘liqlikning go‘zal ifodasidir. Navoiy o‘z mablag‘i hisobidan madrasa, shifoxona, rabot va ko‘priklar qurdirgan.

Andijonda tug‘ilgan shoir, tarixchi va davlat arbobi, Hindistonda Boburiylar sulolasiga asos solgan. Bog‘ barpo etishni juda qadrlagan: Kobul va Hindistonda bir qancha bog‘lar yaratgan.

«Boburnoma» — o‘zbek adabiyotining nodir yodgorligi. Unda Bobur o‘zi ko‘rgan o‘lkalar — Farg‘ona, Samarqand, Kobul va Hindistonning geografik o‘rni, iqlimi, daryolari, o‘simlik va hayvonot dunyosini aniq tasvirlagan, Hindiston hayvonlari va mevalarini Andijon bilan taqqoslagan.

Asarda yer, suv va havoga oid xalq so‘zlari ko‘p uchraydi. «Boburnoma» bugun ham tarixiy geografiya va tabiatshunoslik uchun muhim manba hisoblanadi.

Chexiyalik pedagog, zamonaviy didaktikaning asoschisi. Hayotini bolalarni o‘qitish va tarbiyalashga bag‘ishlagan; «Buyuk didaktika», «Onalar maktabi», «Olam tasvirlarda» kabi asarlar muallifi. «Olam tasvirlarda» — dunyodagi birinchi rasmli darslik.

Komenskiyning asosiy g‘oyasi — ta’limning tabiatga muvofiqligi: bola tabiatdan o‘rganadi, o‘qitish tartibi ham tabiat qonuniyatlariga o‘xshash bo‘lishi kerak. U maktab bosqichlarini yil fasllariga qiyoslagan: «Onalar maktabi» — gullagan bahor, «Ona tili maktabi» — yoz, «Gimnaziya» — hosil yig‘iladigan kuz, «Akademiya» esa yig‘ilgan hosilni umr bo‘yi sarflashga o‘xshaydi.

«Onalar maktabi»da olti yoshli bola suv, yer, havo, olov, yomg‘ir, qor, tosh, daraxt, qush, baliq, osmon, quyosh, oy va yulduzlar, o‘zi yashaydigan joydagi tog‘, vodiy, dala va daryo haqida tasavvurga ega bo‘lishi kerakligini yozgan.

Jenevada tug‘ilgan fransuz faylasufi va yozuvchisi, ma’rifatparvarlik davrining yirik vakili.

«Emil yoki tarbiya haqida» (1762) romanida tabiiy tarbiya g‘oyasini ilgari surgan: bola tabiat qo‘ynida, o‘z kuzatishi va tajribasi orqali o‘rganishi, tarbiyachi esa bolaning yoshi va tabiiy rivojlanishiga ergashishi kerak.

Russoning g‘oyalari keyingi pedagoglarga — Pestalotsi, Frebel va boshqalarga katta ta’sir ko‘rsatgan, tabiat bilan uyg‘un tarbiya tamoyilining asosiga aylangan.

Nemis tabiatshunosi va sayyohi. 1799–1804-yillarda fransuz botanigi Eme Bonplan bilan Janubiy va Markaziy Amerika bo‘ylab sayohat qilgan, Chimboraso vulqoniga ko‘tarilib, balandlik ortishi bilan o‘simliklar zonalari almashishini tasvirlagan.

Gumboldt tabiatni o‘zaro bog‘langan yagona tizim sifatida ko‘rgan birinchi olimlardan biri. U Venesueladagi Valensiya ko‘li atrofida o‘rmonlar kesilishi tuproq va suv rejimini buzishini kuzatib, inson faoliyati iqlim va tabiatni o‘zgartirishi mumkinligi haqida ogohlantirgan.

Besh jildlik «Kosmos» asarida koinot va Yer haqidagi bilimlarni umumlashtirgan. 1829-yilda Ural va Sibir bo‘ylab ham ekspeditsiya qilgan.

Ingliz tabiatshunosi, evolyutsiya nazariyasining asoschisi. 1831–1836-yillarda «Bigl» kemasida dunyo bo‘ylab sayohat qilgan, Galapagos orollarida qushlar, toshbaqalar va o‘simliklarni kuzatgan.

1859-yilda nashr etilgan «Turlarning tabiiy tanlanish yo‘li bilan kelib chiqishi» asarida turlar o‘zgarmas emasligini, ular yashash uchun kurash va tabiiy tanlanish natijasida uzoq vaqt davomida o‘zgarib borishini isbotlagan.

Darvin tirik organizmlarning bir-biri va muhit bilan murakkab bog‘liqligini ko‘plab misollar bilan ko‘rsatgan — bu g‘oyalar ekologiya fanining poydevoriga aylangan.

Amerikalik yozuvchi va faylasuf. 1845–1847-yillarda Massachusets shtatidagi Uolden ko‘li bo‘yida o‘zi qurgan kichik kulbada yashab, oddiy hayot va tabiatni kuzatishga oid tajriba o‘tkazgan.

Bu tajriba asosida «Uolden yoki o‘rmondagi hayot» (1854) kitobini yozgan. Kitobda fasllar almashinuvi, o‘simlik va hayvonlar, ko‘l hayoti batafsil tasvirlangan; u iste’molni kamaytirib, tabiat bilan uyg‘un yashashga chaqiradi.

Toroning kundaliklaridagi o‘simliklarning gullash muddatlari haqidagi yozuvlaridan bugungi olimlar iqlim o‘zgarishini o‘rganishda foydalanmoqda.

Rus pedagogi, ilmiy pedagogikaning asoschilaridan biri. Ona tilida o‘qitish, xalq maktabi va o‘qituvchilar tayyorlash masalalari bilan shug‘ullangan.

«Bolalar olami» (1861) va «Ona tili» (1864) kitoblarida bolalarni tabiat bilan tanishtirishga katta o‘rin bergan: fasllar, o‘simliklar, hayvonlar haqidagi hikoya va topshiriqlar orqali kuzatuvchanlik va mantiqiy fikrlashni rivojlantirgan.

«Inson tarbiya predmeti sifatida» asarida tarbiya bolaning tabiati va psixologiyasini bilishga asoslanishi kerakligini yozgan. U tabiatni bola tarbiyasidagi eng qudratli omillardan biri deb hisoblagan.

Shotlandiyada tug‘ilib, AQShda yashagan tabiatshunos va yozuvchi. Syerra-Nevada tog‘lari, muzliklar va o‘rmonlarni yillar davomida piyoda kezib o‘rgangan.

Uning maqola va kitoblari tufayli 1890-yilda Yosemit milliy bog‘i tashkil etilgan. 1892-yilda tabiatni muhofaza qiluvchi «Syerra klubi» jamiyatiga asos solgan. Myurni «milliy bog‘larning otasi» deb atashadi.

Myur yovvoyi tabiatni faqat foydali resurs sifatida emas, balki o‘z qadriga ega bo‘lgan boylik sifatida asrashga chaqirgan.

Rus va ukrain olimi, biogeokimyo fanining asoschisi, Ukraina Fanlar akademiyasining birinchi prezidenti (1918).

«Biosfera» (1926) asarida tirik organizmlar Yer qobig‘idagi moddalar aylanishini o‘zgartiruvchi ulkan geologik kuch ekanini ko‘rsatgan. Tirik moddalar, havo, suv va tog‘ jinslari birgalikda yagona tizim — biosferani tashkil etishini asoslagan.

Keyinchalik u «noosfera» — inson aql-idroki va faoliyati biosfera rivojini belgilaydigan bosqich haqidagi ta’limotni rivojlantirgan. Bu g‘oyalar hozirgi ekologiya va barqaror rivojlanish tushunchalarining asosida yotadi.

Toshkentda tug‘ilgan jadid ma’rifatparvari, shoir, dramaturg va pedagog. 1904-yilda Toshkentda yangi usul maktabini ochgan, o‘quvchilar uchun «Birinchi muallim», «Ikkinchi muallim» darsliklarini yozgan.

1913-yilda nashr etilgan «Turkiy Guliston yoxud axloq» asarida tarbiyani badan, fikr va axloq tarbiyasiga ajratadi. «Badan tarbiyasi» bo‘limida sog‘lom tana o‘qish va o‘rganishning asosi ekanini, gigiyena (hifzi sihhat) qoidalarini bilish va zararli odatlardan saqlanish zarurligini yozgan.

Avloniyning tarbiya haqidagi so‘zlari bugun ham O‘zbekiston maktablarida eng ko‘p keltiriladigan iqtiboslardandir.

Amerikalik ekolog va o‘rmonshunos, yovvoyi hayvonlarni boshqarish fanining asoschisi. Uning tashabbusi bilan 1924-yilda AQShda birinchi rasmiy qo‘riqlanadigan yovvoyi hudud — Gila tashkil etilgan.

Vafotidan keyin nashr etilgan «Qumli okrug almanaxi» (1949) kitobida «yer axloqi» g‘oyasini ilgari surgan: inson o‘zini tuproq, suv, o‘simlik va hayvonlardan iborat jamoaning bir a’zosi deb bilishi, uni zabt etuvchi emas, balki oddiy fuqarosi bo‘lishi kerak.

Leopoldning g‘oyalari tabiatni muhofaza qilish va ekologik ta’limning axloqiy asosiga aylangan.

Amerikalik dengiz biologi va yozuvchi, AQSh Baliq va yovvoyi tabiat xizmatida ishlagan. Okean haqidagi kitoblari bilan mashhur bo‘lgan.

1962-yilda nashr etilgan «Sokin bahor» kitobida DDT va boshqa pestitsidlarning qushlar, baliqlar va inson salomatligiga zararini ko‘plab dalillar bilan ko‘rsatgan. Kitob butun dunyoda katta shov-shuvga sabab bo‘lgan.

«Sokin bahor» zamonaviy ekologik harakatning boshlanishi deb hisoblanadi: uning ta’sirida AQShda 1970-yilda Atrof-muhitni muhofaza qilish agentligi tuzilgan, 1972-yilda esa DDTdan qishloq xo‘jaligida foydalanish taqiqlangan.

Amerikalik biolog, zamonaviy ekologik harakat asoschilaridan biri. 1950–1960-yillarda atmosferadagi yadroviy sinovlarga qarshi chiqqan: bolalarning tushgan sut tishlarida radioaktiv stronsiy-90 to‘planishini o‘rgangan tadqiqot uning tashabbusi bilan o‘tkazilgan.

«Yopiq doira» (1971) kitobida ekologiyaning to‘rt qonunini sodda qilib ifodalagan: hamma narsa hamma narsa bilan bog‘liq; hamma narsa qayergadir ketishi kerak; tabiat yaxshiroq biladi; tekinga hech narsa bo‘lmaydi.

Bu «qonunlar» bugun ham ekologik ta’limda tabiatdagi bog‘liqliklarni tushuntirishning eng oson yo‘li sifatida qo‘llaniladi.

Qirg‘izistonning Shekar qishlog‘ida tug‘ilgan qirg‘iz va rus yozuvchisi. Asarlari 150 dan ortiq tilga, jumladan o‘zbek tiliga ham tarjima qilingan.

«Oq kema» (1970), «Asrga tatigulik kun» (1980) va «Qiyomat» (1986) asarlarida inson va tabiat munosabati, xotira va vijdon masalalari markaziy o‘rinni egallaydi. «Asrga tatigulik kun»dagi o‘z o‘tmishini unutgan «manqurt» obrazi xalq xotirasi va ildizlarini unutmaslikka chaqiradi.

«Qiyomat» romanida Mo‘yinqum cho‘lidagi sayg‘oqlarning ayovsiz qirilishi va bo‘rilar oilasi fojiasi orqali tabiatga shafqatsiz munosabat oqibatlarini ko‘rsatgan.

Pedagogika fanlari doktori, professor, Rossiya ta’lim akademiyasining muxbir a’zosi. 150 dan ortiq ilmiy ishlar muallifi; ularning barchasi ekologik ta’limning turli jihatlariga bag‘ishlangan.

«O‘rta maktabda ekologik ta’lim mazmuni» (1986) mavzusidagi doktorlik dissertatsiyasida umumta’lim maktabida ekologik ta’lim tizimining psixologik-pedagogik asoslari — maqsadlari, vazifalari, tamoyillari va mazmuni asoslab berilgan.

Monografiyalar, ekologiya bo‘yicha yangi o‘quv kurslari va modullari dasturlari, o‘quvchilar uchun darsliklar, o‘qituvchilar va maktab rahbarlari uchun uslubiy qo‘llanmalar muallifi. Uning nazariy qoidalari maktab amaliyotida va pedagog kadrlarni tayyorlash tizimida qo‘llanilmoqda.

Norvegiyalik shifokor va siyosatchi, Norvegiyaning birinchi ayol bosh vaziri (1981, 1986–1989, 1990–1996). 1998–2003-yillarda Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining Bosh direktori bo‘lgan.

BMTning Atrof-muhit va rivojlanish bo‘yicha xalqaro komissiyasini boshqargan. Komissiyaning 1987-yildagi «Umumiy kelajagimiz» ma’ruzasi («Brundtlann ma’ruzasi») barqaror rivojlanish tushunchasini butun dunyoga tanitgan.

Bu ma’ruza 1992-yilgi Rio-de-Janeyro «Yer sammiti» va keyingi xalqaro ekologik kelishuvlarga asos bo‘lgan.

1954-yil 26-sentabrda Toshkentda tug‘ilgan. Geografiya fanlari doktori, professor, O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi a’lochisi (2002).

Toshkent davlat universitetining geografiya fakultetini tamomlab (1976), O‘zbekiston Fanlar akademiyasining Tuproqshunoslik va agrokimyo institutida tuproq eroziyasini o‘rgangan va shu yerda tashkil etilgan Tuproq eroziyasi va texnogen buzilishi bo‘limini boshqargan. 1993-yilda «O‘zbekiston yerlarining jarlanishi va texnogen buzilishi: ularni melioratsiya va rekultivatsiya qilishning geografik jihatlari» mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan.

O‘zbekistonda birinchilardan bo‘lib yerlar degradatsiyasi va ekologiya huquqi masalalari bilan shug‘ullangan. Toshkent davlat yuridik instituti, O‘zbekiston milliy universiteti (Ekologiya kafedrasi mudiri, prorektor) va boshqa oliy ta’lim muassasalarida dars bergan. 700 dan ortiq ilmiy, o‘quv va ommabop ishlar, jumladan monografiyalar, darsliklar va o‘quv qo‘llanmalar («Ekologiya huquqi», «Ekoturizm asoslari» va boshqalar) muallifi.

1979-yil 8-aprelda Farg‘onada tug‘ilgan. Pedagogika fanlari doktori (2012), professor (2019). 2016-yildan O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti professori.

Faoliyatini maktabda boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi sifatida boshlagan. Nomzodlik dissertatsiyasi (2006) boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ekologik tarbiyaga oid tushunchalarni shakllantirishga, doktorlik dissertatsiyasi (2012) esa uzluksiz ta’lim jarayonida o‘quvchilarga fanlararo ekologik tarbiyaga oid tushunchalarni berish nazariyasi va amaliyotiga bag‘ishlangan.

3 ta darslik, 5 ta monografiya, o‘quv va uslubiy qo‘llanmalar hamda 50 dan ortiq ilmiy maqola muallifi.