Biologiya, 10-sinf: Ekologik omillar

Tekshirilmagan. Material sun’iy intellekt yordamida tayyorlangan va hali o‘qituvchi tomonidan ko‘rib chiqilmagan. Darsda foydalanishdan oldin mazmunini tekshirib oling.

  • Biologiya
  • 10-sinf
  • 45 daqiqa

Dars maqsadlari

  • Ekologik omillarning abiotik, biotik va antropogen guruhlari, optimum, chidamlilik chegarasi va cheklovchi omil tushunchalari haqida bilim berish.
  • Inson faoliyati tirik organizmlar uchun kuchli ekologik omilga aylanganini anglatish orqali tabiatga ehtiyotkor munosabatni tarbiyalash.
  • Grafik tuzish va o‘qish, misollarni tasniflash, kuzatuvdan xulosa chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantirish.

Jihozlar

  • Ekologik omillar tasnifi sxemasi
  • Chidamlilik egri chizig‘i tasvirlangan plakat yoki slayd
  • Saksovul, yantoq, turang‘il, qo‘shoyoq kabi organizmlar rasmlari
  • Guruhlar uchun katak qog‘oz va kartochkalar
  • Kompyuter, proyektor

Darsning borishi

  1. Tashkiliy qism 2 daqiqa
    Salomlashish, davomatni aniqlash, dars maqsadini e’lon qilish.
  2. Motivatsiya 5 daqiqa
    Ikkita rasm ko‘rsatiladi: Qizilqumdagi saksovul va Amudaryo bo‘yidagi to‘qay. Savol: bu ikki joy bir-biridan uzoq emas, nega o‘simliklari bunchalik farq qiladi? O‘quvchilar suv, tuproq va haroratni tilga oladi — shu tariqa «omil» tushunchasiga kelinadi.
  3. Yangi mavzu bayoni 12 daqiqa
    Ekologik omil organizmga ta’sir etuvchi muhit sharoiti ekani tushuntiriladi. Abiotik omillar: yorug‘lik, harorat, namlik, tuproq tarkibi va sho‘rligi. Biotik omillar: organizmlar o‘rtasidagi munosabatlar — raqobat, yirtqichlik, parazitlik, hamkorlik. Antropogen omillar: inson faoliyati ta’siri. Chidamlilik egri chizig‘i orqali optimum va chidamlilik chegaralari ko‘rsatiladi: omil juda kam yoki juda ko‘p bo‘lsa, organizm yashay olmaydi. Cheklovchi omil — chegaraga eng yaqin turgan, shuning uchun organizm hayotini belgilaydigan omil; cho‘lda bu ko‘pincha suv.
  4. Guruh ishi: omillarni saralash va grafik 12 daqiqa
    Guruhlar yigirmata omil yozilgan kartochkalarni uch guruhga ajratadi (masalan: tuproq sho‘rligi, yaylovda mol boqish, quyosh nuri, chigirtka, kanal qurilishi). So‘ng berilgan jadval asosida grafik chizadi: harorat o‘zgarishi bilan o‘simlikning o‘sish tezligi qanday o‘zgaradi. Grafikda optimum va chidamlilik chegaralari belgilanadi.
  5. Ekologik muhokama 9 daqiqa
    Moslanishlar muhokama qilinadi: saksovul barglari tangachaga aylangan, yantoq ildizi chuqur suvga yetadi, ko‘p cho‘l hayvonlari tunda faol. Savol: Orolbo‘yida tuproq sho‘rlanishi kuchayganda qaysi omil cheklovchiga aylandi va bu kimlarga ta’sir qildi? Inson faoliyati tabiiy omillarni qanday o‘zgartirishi sanaladi.
  6. Mustahkamlash va baholash 3 daqiqa
    O‘quvchilar 5 savollik testni bajaradi, javoblar tekshiriladi va baholanadi.
  7. Uyga vazifa 2 daqiqa
    O‘qituvchi uyga vazifani tushuntiradi.

Ekologik bog‘lanish

Har bir tur ma’lum sharoitga moslashgan va shu sharoit chegarasidan tashqarida yashay olmaydi. Inson suvni boshqa tomonga burganda, o‘rmonni kesganda yoki havoni ifloslantirganda tabiiy omillarni juda tez o‘zgartiradi, organizmlar esa bunday tezlikda moslasha olmaydi. Amudaryo quyi oqimida suv kamaygani va tuproq sho‘rlangani tufayli to‘qay o‘rmonlari qisqardi va ularda yashaydigan hayvonlar yashash joyidan ayrildi. Tabiatni asrash degani shu cheklovchi omillarni bilish va ularni keskin o‘zgartirmaslikdir.

Saytdagi materiallar

Uyga vazifa

  1. Uyingiz yaqinidagi bitta o‘simlikni tanlab, unga ta’sir etuvchi omillarni yozing: uchtadan abiotik, biotik va antropogen omil. Qaysi biri cheklovchi ekanini asoslang.
  2. Ikkita bir xil ko‘chatni (masalan, loviya) bir hafta davomida turlicha sug‘orib kuzating va natijani jadval hamda 3–4 gaplik xulosa bilan rasmiylashtiring.

Test

  1. Quyidagilardan qaysi biri abiotik omil?
    1. Yirtqichlik
    2. Harorat
    3. Raqobat
    4. Mol boqish
  2. Yaylovda haddan tashqari ko‘p mol boqilishi qaysi omilga kiradi?
    1. Abiotik
    2. Biotik
    3. Antropogen
    4. Kosmik
  3. Optimum nima?
    1. Omilning organizm uchun eng qulay darajasi
    2. Organizm nobud bo‘ladigan daraja
    3. Omilning umuman yo‘qligi
    4. Eng yuqori harorat
  4. Cho‘lda o‘simliklar uchun ko‘pincha qaysi omil cheklovchi hisoblanadi?
    1. Yorug‘lik yetishmasligi
    2. Kislorod yetishmasligi
    3. Shamol yo‘qligi
    4. Suv yetishmasligi
  5. Yantoqning qaysi moslanishi qurg‘oqchilikka chidashga yordam beradi?
    1. Yirik va keng barglari
    2. Juda chuqur ketadigan ildizi
    3. Suvda suzishi
    4. Qishda gullashi
To‘g‘ri javoblar

1 — B, 2 — C, 3 — A, 4 — D, 5 — B

← Dars ishlanmalari