Surxon davlat qo‘riqxonasi

Surxon davlat qo`riqxonasi O`zbekistonning Surxondaryo viloyatida, Termiz shahridan 60 km uzoqlikda joylashgan. Qo`riqxona 1986 yilda Kugitang davlat buyurtmaxonasini Orol-payambar qo`riqxonasi bilan birlashtirib, noyob o`simlik va hayvon turlari populyatsiyasini saqlab qolish va tiklash maqsadida tashkil etilgan. Surxon qo`riqxonasi hududi dengiz sathidan 1500 dan 3150 metr balandlikda, Pamir-Alay tog`lar tizimining Hisor silliqligining janubi-g`arbiy qiyaliklarida joylashgan.

Surxon davlat qo`riqxonasi Surxon davlat qo`riqxonasi ikki mustaqil qismdan iborat:

* Kugitangtau tizmasining Sharqiy qismidagi tog`li hududlar.

* Orol-payambar oroli, Amudaryo daryosining yuqori qismida joylashgan. Orol-Payambarning asosiy boyligi-To`gay o`rmonlari bo`lib, ular terak, Turanga, tor bargli loch, taroq, jida kabi daraxt turlari bilan ifodalanadi. Cho`l qora va oq saksovul, tamarisk, Qandim, yantak bilan to`ldirilgan. Orolning noyob boyligi, albatta, xalqaro qizil kitobga kiritilgan Buxoro xangul kiyikidir.

Surxon qo`riqxonasining umumiy maydoni 24583 gektarni tashkil etadi, shundan 9284 gektari o`rmon bilan qoplangan.bu yerda iqlim qit`aviy, qurg`oqchilik va shamollarning ko`pligi, balandlik farqlari, relyef ta`sir ko`rsatadi. Qishda o`rtacha harorat +2°C dan +10°C gacha o`zgarib turadi. yozda u issiq, iyul-avgust oylarida maksimal harorat +52°C ga yetishi mumkin. o`rtacha yillik yomg`ir miqdori 400 mm ga yaqin, dengiz sathidan 2000 m dan yuqori zonalarda esa 600700 mm. qo`riqxona hududining relyefi tog ` uchastkalariga xosdir, jarliklar, havzalar. Gidrologik tarmoq ko`plab saylar (tog ` oqimlari), er osti suvlarining murakkab aylanish tizimi shaklida yaxshi rivojlangan.

Kugitangtau tog`li hududlarining o`simliklari birinchi navbatda o`rmon uchastkalari bilan ifodalanadi, ularning asosini Zerafshan archasi tashkil etadi. Shuningdek, bu erda efedra, atirgul kestirib, kotoneaster, tikanli bodom, chinor, pista, do`lana, olcha olxo`ri va boshqa ko`plab o`simliklar o`sadi, ularning umumiy soni 578 turni tashkil qiladi. Junli Lola, Tubergen Lola, buyuk Lola, Lepidolof Fedchenko, Astragalus kabi juda kam uchraydigan turlarni uchratish mumkin. Ushbu hududda turli xil erlar ham keng tarqalgan: buta, yong`oq, dasht.

Surxon davlat qo`riqxonasi qo`riqxona faunasi juda xilma-xildir. Bu erda bo`ri, tulki, Weasel, tosh Marten, bo`rsiq, Lynx, dasht mushuki, yovvoyi cho`chqa, shoxli echki (qizil kitobga kiritilgan), Osiyo mufloni yashaydi. Umuman olganda, sutemizuvchilarning 32 turi, sudralib yuruvchilar va amfibiyalarning 19 turi mavjud, ular orasida ko`l qurbaqasi, yashil qurbaqa, dasht toshbaqasi, dasht agamasi, naqshli ilon, o`q iloni, o`rta Osiyo kobrasi va boshqalar mavjud. Shuningdek, qo`riqxonaning keng qismida qushlarning 74 turi yashaydi: qora tulpor, oltin burgut, dafn burguti, qora uçurtma, qirg`iy, cho`l Keklik, Keklik, qirg`ovul, toshbaqa kaptar, oq qanotli o`rmonchi va boshqalar.

Surxon qo`riqxonasining diqqatga sazovor joylari:

* Islom payg`ambari Zul-Kifl masjidi va maqbarasi-Orol-payambar orolida joylashgan musulmonlar uchun ziyoratgoh (tarjimada - "Payg`ambar oroli"). Qurilish XI-XII asrlarga tegishli.va Islom madaniyati uchun an`anaviy uslubda qilingan.

Surxon davlat qo`riqxonasi * 1938 yilda neandertal bolaning qoldiqlari topilgan Baysuntau tog`laridagi mashhur teshik-tosh g`or g`ori. Ushbu arxeologik topilma ibtidoiy odamning Markaziy Osiyoda yashashining isboti bo`ldi. Bu yerda tosh asboblar, yovvoyi hayvonlarning suyaklari ham topilgan.

* Zaraut say darasidagi qadimiy "san`at galereyasi" - mezolit va neolit davridagi 200 dan ortiq rangli g`or rasmlari, unda qadimgi odamlarning ov va kundalik hayoti tasvirlangan.

* Arxeologik yodgorliklar: Sapallitepa aholi punkti va Jarqo`rg`on shaharchasi, miloddan avvalgi II-i ming yillikka tegishli.

* Dinozavr izlari qo`riqxonaning janubi-Sharqiy qismida topilgan va miloddan avvalgi 100-150 million yillarga to`g`ri keladi.