Chotqol tog‘ - o‘rmon biosfera qo‘riqxonasi

Oʻzbekiston hududidagi ushbu eng qadimgi davlat qo‘riqxonasi 1947 yilda tashkil etilgan. Uning maydoni 35,2 ming gektar.u Gʻarbiy Tyan-Shan ( Toshkent viloyati, Parken tumani) Chotkal silsilasi qiyaliklarida joylashgan. Dengiz sathidan 4600 m balandlikka ko‘tarilgan qoyali qoyalar, taluslar, go‘zal tog ʼ cho‘qqilari bilan juda chiroyli, kirish imkoni bo‘lmagan hudud. Daralar chuqur, kristalli suv oqimlari bilan.

Qo‘riqxona hududi bir – biridan ajratilgan ikkita alohida uchastkadan iborat. Maydantal uchastkasiga kirish qiyin, u erga faqat otda yoki piyoda borish mumkin. Qo‘riqxonaning o‘simlik dunyosi 40 dan ortiq daraxt va buta shakllaridan iborat. Ularning bir qismi Gʻarbiy Tyan-shanga xosdir. Nishablarning katta qismi Archining tabiiy chakalakzorlari bilan qoplangan. Qo‘riqxonada uning ikki turi bor, daryolar bo‘yida-qayin bog‘lari. Butalar orasida-qora smorodina, Turkiston tog ʼ kullari, magaleb gilosi, haqiqiy pista. Daraxtlarning alohida pardalari afg‘on teragi, tol, Semenov chinor, Kavkaz ramkasi, yong‘oq, Severtsov olma daraxti, olcha olxo‘ri yoki yoyilgan olxo‘ri, oddiy o‘rikni hosil qiladi.

Qo‘riqxonaning hayvonot dunyosi boy va xilma-xildir. Bu erda Sibir tog ʼ echkisi, kiyik, yovvoyi cho‘chqa, Turkiston Lynx, oq oyoqli ayiq, tulki, tosh Marten, menzbira marmoti, cho‘chqa, ermine, relikt Gopher, qor qoploni yashaydi. Qo‘riqxona hududida ular, Keklik, kulrang kuropatka, qora grif, oq boshli sip, soqolli qo‘zi, Berkut uyalashadi. Tog‘li daryolarda marinka, Amudaryo golets, kichik Turkiston somiklari keng tarqalgan. Qo‘riqxonaning diqqatga sazovor joylari-Boshqizilsoy va Tereklisoy va boshqa joylarda yovvoyi echkilarni ovlash tasvirlangan g‘or rasmlari. Qo‘riqxona maʼmuriyati davrida Parkent shahrida tabiatning go‘zalligi va boyligini, muhofaza etiladigan tabiat tarixini aks ettiruvchi muzey tashkil etilgan.

Qo‘riqxonadagi iqlim keskin kontinental bo‘lib, barcha fasllarda tungi va kunduzgi harorat sezilarli darajada o‘zgarib turadi. Yoz quruq (pastki kamarlarda – issiq), qish sovuq (yuqori kamarlarda – qattiq va qor-ko‘p). Oʻrtacha yillik harorat 9 ° C dan 13 ° C gacha. Yozda havo haroratining mutlaq maksimallari 39,5 ° C, qishki haroratning mutlaq minimumlari esa -24,1 ° C gacha. yillik yomg‘ir miqdori yiliga o‘rtacha 7001000 mm ni tashkil qiladi. Sovuqsiz davr 190-220 kun davom etadi. Taxminan 60 kun yomg‘ir yog‘adi, 30 dan ortiq qor yog‘adi. 

Qo‘riqxonaning asosiy daryolari-Boshqizilsay va Serkelisay, ularning ko‘plab irmoqlari bilan baland balandliklarda boshlanadi. 

Chotkal qo‘riqxonasining daryolari ayniqsa qashshoq ichthyofaunaga ega. Bu erda baliqlarning atigi 4 turi mavjud: marinka, Kushakevich golets, stolichka golets, Turkiston somik. 

Qo‘riqxonada sudralib yuruvchilarning ko‘p sonli turlari qayd etilgan (dasht toshbaqasi, kulrang Gekko, sariq fuskus, uzun oyoqli teri, Sharqiy boa konstriktori, chiziqli bo‘ri tishi, ilon o‘qi, dasht iloni,suv iloni, qizil chiziqli ilon, chiziqli ilon, ko‘p rangli ilon, naqshli ilon, qalqon tumshug‘i, alai gologlaz, qora ko‘zli oyoq va og‘iz kasalligi va boshqalar. 

Qo‘riqxona hududlariga kirish qiyin, faqat bir nechta ot yo‘llari bo‘ylab harakatlanish mumkin, ko‘plab tik uchastkalar o‘tish mumkin emas. Bahorda Boshqizlsayda, yoz boshida Maydantalda daryolar orqali o‘tish xavfli. Hududning ikkala qismini chuqur kesilgan Daryo vodiylari kesib o‘tadi. Nishablarning tikligi 20 dan 40 gacha , yon bag‘irlarning taxminan 15% qiyaliklarning tikligi 40% dan oshadi va atigi 10%, asosan tor tizmalar, vodiy teraslari va bir nechta platolar, ko‘proq kanoplar – 5 dan 20 gacha. Qo‘riqxonaga tashrif buyurish uchun ruxsatnomalar talab qilinadi. 

Chotkal qo‘riqxonasi va uning atrofidagi sayyohlik obʼektlari va diqqatga sazovor joylari 

Qo‘riqxona va unga tutash hududlarda ko‘plab sayyohlik obʼektlari mavjud. Ulardan eng qiziqlari: 

- Ugam-Chotkal milliy bog‘i;

 Charvak suv ombori;

- Chimgan/beldersay tog ʼ - chang‘i kurortlari;

- Po‘latxon tog‘li platosi;

- Karaarcha Kanyoni;

- Chimgan (3309m), Aukashka (3100m), Karakush ( 3864m), Qizilnura ( 3267m) cho‘qqilari bilan Chotkal tizmasining go‘zal panoramalari.;

- Angren platosi;

- Kumishkan, Nevich, Sukokning rang-barang tog ʼ qishloqlari;

- Boshqizilsoy, Aksakata, Maydantal daryolarining go‘zal vodiylari.