Geografiya, 7-sinf: Okean boyliklaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish

• Geografiya
• 7-sinf
• 45 daqiqa

Dars maqsadlari

• Dunyo okeanining biologik, mineral va energetik boyliklari hamda transport va dam olishdagi ahamiyati haqida bilim berish.
• Okeanning ifloslanishi va baliqlarning haddan tashqari ovlanishi oqibatlarini anglatish orqali suvga va tabiatga mas’uliyatli munosabatni tarbiyalash.
• Xarita bilan ishlash, sabab va oqibatni bog‘lash, guruhda fikr almashish ko‘nikmalarini rivojlantirish.

Jihozlar

• Dunyoning tabiiy xaritasi va okeanlar xaritasi
• Okean boyliklari tasvirlangan rasmlar yoki slaydlar
• Guruhlar uchun kontur xarita va rangli qalamlar
• Kompyuter, proyektor

Darsning borishi

1. Tashkiliy qism 2 daqiqa
   Salomlashish, davomatni aniqlash, dars maqsadini e’lon qilish.
2. Motivatsiya 5 daqiqa
   O‘qituvchi globusni ko‘rsatib so‘raydi: sayyoramizni nima uchun «Yer» emas, «Suv» deb atasa ham bo‘lardi? O‘quvchilar Yer yuzining uchdan ikki qismidan ko‘prog‘i suv bilan qoplanganini eslaydi. So‘ng savol beriladi: dengizi yo‘q O‘zbekistonda yashaydigan odam okeanga qanday bog‘liq?
3. Yangi mavzu bayoni 12 daqiqa
   Okean boyliklari to‘rt guruhga ajratib tushuntiriladi. Biologik boyliklar: baliq, boshqa dengiz jonivorlari va suvo‘tlar. Mineral boyliklar: dengiz suvidagi tuzlar, materik sayozligidan olinadigan neft va gaz. Energetik boyliklar: suv ko‘tarilishi va qaytishi, to‘lqin va oqimlar energiyasi. Bundan tashqari, okean eng arzon yuk tashish yo‘li va dam olish maskani. Xaritada asosiy baliq ovlanadigan hududlar va dengiz yo‘llari ko‘rsatiladi. Okeandagi mayda suvo‘tlar kislorod ishlab chiqarishi va okean iqlimni yumshatishi ta’kidlanadi.
4. Guruh ishi: foyda va zarar 12 daqiqa
   To‘rt guruh bittadan faoliyatni oladi: baliq ovlash, neft qazib olish va tashish, dengiz transporti, sohildagi dam olish. Har bir guruh jadval to‘ldiradi: bu faoliyat insonga nima beradi, okeanga qanday zarar yetkazishi mumkin, zararni kamaytirish uchun nima qilish kerak. Guruhlar kontur xaritada o‘z faoliyati keng tarqalgan hududni belgilab, qisqa taqdimot qiladi.
5. Ekologik muhokama 9 daqiqa
   Okeandagi axlat to‘planadigan hududlar haqidagi material ko‘rsatiladi. Muhokama savoli: plastik idish okeanga qanday yetib boradi? O‘quvchilar ko‘cha — ariq — daryo — dengiz zanjirini tuzadi. Okeanni asrash choralari sanaladi: ov me’yorlarini belgilash, dengiz qo‘riqxonalari, neft to‘kilishining oldini olish, bir martalik plastikdan kamroq foydalanish.
6. Mustahkamlash va baholash 3 daqiqa
   O‘quvchilar 5 savollik testni bajaradi, javoblar tekshiriladi va baholanadi.
7. Uyga vazifa 2 daqiqa
   O‘qituvchi uyga vazifani tushuntiradi.

Ekologik bog‘lanish

Okean cheksiz ko‘rinsa ham, uning boyliklari chegaralangan. Baliq ko‘payishga ulgurmaydigan darajada ovlansa, ovlanadigan turlar kamayib ketadi. Neft to‘kilishi dengiz qushlari va sohil jonivorlarini nobud qiladi. Plastik esa suvda juda uzoq saqlanadi, mayda bo‘laklarga parchalanib, jonivorlar ozuqasiga aralashadi. Daryolar oxir-oqibat dengiz yoki ko‘lga quyiladi, shuning uchun quruqlikda tashlangan chiqindi ham suv havzalariga yetib boradi. Okeanni asrash sohilda emas, har birimizning uyimiz va ko‘chamizdan boshlanadi.

Saytdagi materiallar

• Bilasizmi? «Tinch okeani»: okeandagi axlat maydoni
• «Har ikkinchi nafasimiz uchun okeanga rahmat aytishimiz kerak»
• «Plastik chiqindilar: qulaylikning ko‘rinmas narxi»

Uyga vazifa

1. Kontur xaritada okeanlarni yozing va har birida bittadan boylik turini shartli belgi bilan ko‘rsating.
2. Uyingizda bir hafta davomida tashlangan plastik idish va paketlarni sanab yozing. Ulardan qaysilarining o‘rniga ko‘p marta ishlatiladigan buyumdan foydalanish mumkinligini 3–4 gapda tushuntiring.

Test

1. Quyidagilardan qaysi biri okeanning biologik boyligiga kiradi?
   1. Neft va gaz
   2. Baliq va suvo‘tlar
   3. To‘lqin energiyasi
   4. Dengiz yo‘llari
2. Okeandan neft va gaz asosan qayerdan qazib olinadi?
   1. Materik sayozligidan
   2. Eng chuqur botiqlardan
   3. Muz ustidan
   4. Suv yuzasidan
3. Baliq haddan tashqari ko‘p ovlansa nima bo‘ladi?
   1. Baliqlar tezroq ko‘payadi
   2. Okean suvi chuchuklashadi
   3. Ovlanadigan turlar soni kamayib ketadi
   4. Hech narsa o‘zgarmaydi
4. Quruqlikda tashlangan plastik chiqindi okeanga asosan qanday yetib boradi?
   1. Yer ostidan
   2. Faqat kemalardan
   3. Samolyotlardan
   4. Daryolar va shamol orqali
5. Quyidagilardan qaysi biri okeanni asrash chorasi hisoblanadi?
   1. Ov me’yorlarini bekor qilish
   2. Dengiz qo‘riqxonalarini tashkil etish
   3. Chiqindini dengizga to‘kish
   4. Sohilda o‘rmonlarni kesish