Geografiya, 10-sinf: Tugamaydigan va tiklanadigan tabiiy resurslar geografiyasi

Tekshirilmagan. Material sun’iy intellekt yordamida tayyorlangan va hali o‘qituvchi tomonidan ko‘rib chiqilmagan. Darsda foydalanishdan oldin mazmunini tekshirib oling.

  • Geografiya
  • 10-sinf
  • 45 daqiqa

Dars maqsadlari

  • Tabiiy resurslarning tasnifi, tiklanadigan (suv, tuproq, o‘rmon, biologik) va tugamaydigan (quyosh, shamol, to‘lqin, Yer ichki issiqligi) resurslarning geografiyasi haqida bilim berish.
  • Tiklanadigan resurs ham noto‘g‘ri foydalanilsa tugashi mumkinligini anglatish orqali tejamkorlikni tarbiyalash.
  • Xarita va statistik ma’lumotni taqqoslash, hududning resurs imkoniyatini baholash ko‘nikmalarini rivojlantirish.

Jihozlar

  • Dunyoning tabiiy va iqlim xaritalari
  • O‘zbekistonning tabiiy xaritasi
  • Resurslar tasnifi sxemasi
  • Guruhlar uchun jadval blankalari
  • Kompyuter, proyektor

Darsning borishi

  1. Tashkiliy qism 2 daqiqa
    Salomlashish, davomatni aniqlash, dars maqsadini e’lon qilish.
  2. Motivatsiya 5 daqiqa
    Doskaga uchta so‘z yoziladi: ko‘mir, o‘rmon, quyosh nuri. Savol: ularning qaysi biri yuz yildan keyin ham bugungidek bo‘ladi va nima uchun? O‘quvchilar javoblari asosida resurslarning uch guruhi nomlanadi.
  3. Yangi mavzu bayoni 12 daqiqa
    Tabiiy resurslar tasnifi tushuntiriladi. Tugaydigan va tiklanmaydigan resurslar: foydali qazilmalar. Tugaydigan, lekin tiklanadigan resurslar: chuchuk suv, tuproq, o‘rmon, hayvonot va o‘simlik dunyosi — ular tiklanish tezligidan ortiq ishlatilmasa saqlanadi. Tugamaydigan resurslar: quyosh nuri, shamol, suv ko‘tarilishi va to‘lqin, Yer ichki issiqligi. Xaritada ularning tarqalishi ko‘rsatiladi: quyosh energiyasi tropik va cho‘l mintaqalarida, shamol energiyasi dengiz sohillari va ochiq tekisliklarda, suv energiyasi tog‘ daryolarida, Yer ichki issiqligi vulqonli hududlarda ko‘p.
  4. Guruh ishi: hududning resurs pasporti 12 daqiqa
    To‘rt guruh xaritalar asosida bittadan hududni baholaydi: Qizilqum, Farg‘ona vodiysi, Toshkent viloyatining tog‘li qismi, Orolbo‘yi. Jadvalga yoziladi: quyoshli kunlar ko‘pmi, shamol kuchlimi, daryo va suv resurslari qanday, tuproq va o‘rmon holati qanday. Har bir guruh shu hudud uchun eng mos energiya manbaini tanlab, asoslaydi.
  5. Ekologik muhokama 9 daqiqa
    Muhokama savoli: «tiklanadigan» degani «cheksiz» deganimi? O‘rmon kesilishi, tuproq sho‘rlanishi va daryo suvining kamayishi misollari ko‘riladi. Quyosh va shamol stansiyalarining afzalligi va cheklovlari sanaladi: yoqilg‘i talab qilmaydi va havoni ifloslantirmaydi, lekin ob-havoga bog‘liq va katta maydon egallaydi.
  6. Mustahkamlash va baholash 3 daqiqa
    O‘quvchilar 5 savollik testni bajaradi, javoblar tekshiriladi va baholanadi.
  7. Uyga vazifa 2 daqiqa
    O‘qituvchi uyga vazifani tushuntiradi.

Ekologik bog‘lanish

Ko‘mir, neft va gaz yoqilganda havoga is gazi va boshqa moddalar chiqadi, zaxiralari esa kamayib boradi. Quyosh va shamol energiyasi tugamaydi va ishlatilganda havoni ifloslantirmaydi, shuning uchun ko‘p mamlakatlar ulardan foydalanishni kengaytirmoqda. O‘zbekistonda quyoshli kunlar ko‘p bo‘lgani uchun quyosh stansiyalari uchun sharoit qulay. Shu bilan birga, suv, tuproq va o‘rmon kabi tiklanadigan resurslar ham ehtiyotkorlikni talab qiladi: ular tiklanishga ulgurmaydigan darajada ishlatilsa, tugaydigan resursga aylanadi.

Saytdagi materiallar

Uyga vazifa

  1. O‘zingiz yashaydigan viloyat uchun «resurs pasporti» tuzing: tugaydigan, tiklanadigan va tugamaydigan resurslardan ikkitadan misol keltiring.
  2. Uyingizda elektr energiyasi eng ko‘p sarflanadigan uchta qurilmani aniqlang va sarfni kamaytirishning ikkita yo‘lini yozing.

Test

  1. Quyidagilardan qaysi biri tugamaydigan resurs?
    1. Quyosh nuri
    2. Ko‘mir
    3. O‘rmon
    4. Tabiiy gaz
  2. Qaysi resurs tugaydigan, lekin tiklanadigan hisoblanadi?
    1. Neft
    2. Shamol
    3. Tuproq unumdorligi
    4. Temir rudasi
  3. Yer ichki issiqligidan energiya olish uchun qaysi hududlar eng qulay?
    1. Qalin o‘rmonlar
    2. Vulqonli hududlar
    3. Qumli cho‘llar
    4. Muzliklar
  4. Tiklanadigan resurs qachon tugashi mumkin?
    1. Hech qachon
    2. Faqat qishda
    3. Undan umuman foydalanilmasa
    4. Tiklanish tezligidan ortiq ishlatilsa
  5. Quyosh stansiyalarining asosiy cheklovi nima?
    1. Havoni kuchli ifloslantirishi
    2. Yoqilg‘i ko‘p talab qilishi
    3. Ob-havo va kun-tunga bog‘liqligi
    4. Faqat dengizda ishlashi
To‘g‘ri javoblar

1 — A, 2 — C, 3 — B, 4 — D, 5 — C

← Dars ishlanmalari