Dars to‘plami: Oʻzbekiston Qizil kitobi o‘simliklari (biologiya, 7–8-sinf)
Tekshirilmagan. Material sun’iy intellekt yordamida tayyorlangan va hali o‘qituvchi tomonidan ko‘rib chiqilmagan. Darsda foydalanishdan oldin mazmunini tekshirib oling.
To‘plam tarkibi
- Dars rejasi — shu sahifada.
- Tarqatma material (PDF, 4 bet) — 16 ta o‘simlik kartochkasi, o‘quvchilar uchun ish varag‘i va o‘qituvchi uchun javoblar. Sahifadagi «Yuklab olish» tugmasi orqali oling va chop eting.
- Ma’lumot manbai — saytning «Qizil kitob: o‘simliklar» bo‘limi: har bir tur haqida matn va rasmlar.
- Davomi — hayvonlar haqidagi dars to‘plami.
Umumiy ma’lumot
- Fan: Biologiya (sinf soati yoki ekologik to‘garakda ham o‘tkazish mumkin)
- Sinf: 7–8
- Mavzu: Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan o‘simliklar
- Dars turi: Yangi bilim berish va guruhlarda amaliy ish
- Davomiyligi: 45 daqiqa
- Usullar: Muammoli vaziyat, kartochkalar bilan guruhlarda ishlash, «to‘g‘ri — noto‘g‘ri» o‘yini
Dars maqsadlari
- Ta’limiy: O‘quvchilar Qizil kitobga o‘simliklar ham kiritilishini, muhofaza maqomlari nimani anglatishini bilib oladi va noyob o‘simliklardan bir nechtasini taniydi.
- Tarbiyaviy: Tabiatda o‘zini to‘g‘ri tutish, yovvoyi gullarni termaslik odatini shakllantirish.
- Rivojlantiruvchi: Ma’lumotni jadvalga solish, manbadan kerakli ma’lumotni topish, qoida va shior tuzish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Jihozlar
Chop etilgan va qirqilgan kartochkalar (har bir guruhga 4 tadan), har bir guruhga bittadan ish varag‘i, internetga ulangan qurilma (1-topshiriqning oxirgi ustuni uchun; bo‘lmasa, o‘qituvchi sayt sahifasini ekranda ko‘rsatadi).
Darsdan oldin
Tarqatma materialni chop eting, kartochkalarni qirqib, 4 ta to‘plamga ajrating. Har bir to‘plamga turli oilalardan o‘simlik tushgani ma’qul: masalan, bitta lola, bitta ayiqtovondosh, bitta burchoqdosh va yana bitta boshqa oiladan. «Foster lolasi» kartochkasini motivatsiya bosqichi uchun alohida olib qo‘ying.
Darsning borishi
| Bosqich | Vaqt | O‘qituvchi va o‘quvchilar faoliyati |
|---|---|---|
| 1. Tashkiliy qism | 2 daq. | Salomlashish, davomat, sinfni 4 guruhga bo‘lish. |
| 2. Motivatsiya | 5 daq. | O‘qituvchi «Foster lolasi» kartochkasini ko‘rsatadi. Muammoli vaziyat: «Bahorda tog‘ yonbag‘rida shunday lolani ko‘rdingiz. Bir donasini uzib olsangiz, tabiatga zarar yetadimi?» O‘quvchilar «ha» va «yo‘q» tomonlarga bo‘linib, fikrini asoslaydi. Javob dars oxirida muhokama qilinadi. |
| 3. Yangi mavzu | 9 daq. | Qizil kitobga hayvonlar bilan birga o‘simliklar ham kiritiladi. Maqomlar nimani bildiradi (quyidagi jadvalga qarang). «Endemik» tushunchasi: faqat ma’lum bir hududda o‘sadigan tur — u o‘sha joyda yo‘qolsa, butunlay yo‘qoladi. O‘simliklar soni kamayishining ko‘p uchraydigan sabablari: gulini terish va piyozini kovlab olish, mol boqish, yerlarni o‘zlashtirish. |
| 4. Guruhlarda ishlash | 14 daq. | Har bir guruh 4 ta kartochka va ish varag‘ini oladi. 1-topshiriq: jadvalni to‘ldirish (o‘simlik nomi, oilasi, maqomi; qayerda o‘sishini saytning «Qizil kitob» bo‘limidan topish). 2-topshiriq: maqom raqamini ma’nosi bilan bog‘lash. 3-topshiriq: tabiatda o‘zini tutishning uchta qoidasi. 4-topshiriq: uchta shior. |
| 5. Taqdimot | 6 daq. | Har bir guruh bitta o‘simligini tanishtiradi va eng yaxshi shiorini o‘qiydi. Qoidalar doskada umumlashtiriladi. |
| 6. Mustahkamlash | 5 daq. | «To‘g‘ri — noto‘g‘ri» o‘yini (quyida): o‘qituvchi fikrni o‘qiydi, guruhlar yashil yoki qizil kartochka ko‘taradi (yoki qo‘l ko‘taradi) va javobini izohlaydi. |
| 7. Yakun va uyga vazifa | 4 daq. | Dars boshidagi savolga qaytish: bitta lola uzish zarar qiladimi? Baholash, uyga vazifani tushuntirish. |
Muhofaza maqomlari
| Maqom | Ma’nosi |
|---|---|
| 0 | Yo‘qolgan |
| 1 | Yo‘qolish arafasida |
| 2 | Zaif, kamayib borayotgan |
| 3 | Kamyob |
| 4 | Kam o‘rganilgan |
Kartochkalardagi o‘simliklarning maqomi 1, 2 yoki 3.
«To‘g‘ri — noto‘g‘ri» o‘yini
| Fikr | Javob |
|---|---|
| Qizil kitobga faqat hayvonlar kiritiladi. | Noto‘g‘ri: o‘simliklar ham kiritiladi. |
| Maqomi 1 bo‘lgan tur maqomi 3 bo‘lgan turga qaraganda ko‘proq xavf ostida. | To‘g‘ri. |
| Endemik tur — dunyoning hamma joyida o‘sadigan tur. | Noto‘g‘ri: u faqat ma’lum bir hududda o‘sadi. |
| Noyob lolani piyozi bilan kovlab, uyga ekish uni asrashga yordam beradi. | Noto‘g‘ri: tabiatdagi o‘simliklar soni kamayadi. |
| Kartochkalardagi lolalarning hammasi Loladoshlar oilasiga kiradi. | To‘g‘ri. |
Baholash
- Jadval to‘g‘ri to‘ldirilgan (nomi, oilasi, maqomi, o‘sish joyi) — 2 ball.
- Maqomlar to‘g‘ri bog‘langan — 1 ball.
- Qoidalar va shiorlar mazmunli, asoslangan — 2 ball.
3- va 4-topshiriqlarda yagona to‘g‘ri javob yo‘q: fikrning asosliligi va o‘ziga xosligi baholanadi.
Uyga vazifa
Saytning «Qizil kitob» bo‘limidan darsda ko‘rilmagan bitta o‘simlikni tanlab, u haqida plakat tayyorlash: nomi, maqomi, qayerda o‘sadi va uni asrash uchun bitta qoida. A4 varaq, rasm chizish yoki chop etish mumkin.
Kartochkalardagi rasmlar sun’iy intellekt yordamida, Qizil kitob ma’lumotlari asosida yaratilgan.