«Chiqindini saralaymiz»: maktabda saralash va qayta ishlash kuni

• 7–11-sinflar
• 90 daqiqa (2 dars soati)

Maqsadlar

• Chiqindilarning asosiy turlari (qog‘oz, plastik, shisha, metall, organik, xavfli) va ularni ajratish qoidalari bilan tanishtirish.
• Saralangan chiqindini qayta ishlash va qayta foydalanishning ahamiyatini tushuntirish.
• Maktabda doimiy saralash tizimini boshlash.
• O‘quvchilarda «kamaytir — qayta foydalan — qayta ishla» tamoyiliga amal qilish odatini shakllantirish.

Tayyorgarlik

• Mas’ul o‘qituvchi: bir kun oldin sinfdagi chiqindi qutisi bo‘shatilmay, «tahlil» uchun saqlab qo‘yiladi (faqat quruq chiqindi, oziq-ovqat qoldiqlarisiz).
• Bir martalik qo‘lqoplar, katta polietilen to‘shama, oddiy tarozi yoki bezmen.
• 4–5 ta karton quti yoki chelak — saralash qutilari uchun; rangli qog‘oz, bo‘yoq, yelim.
• Kompyuter yoki proyektor — onlayn «Chiqindilarni saralash» o‘yini uchun.
• O‘quvchilar uydan toza plastik shisha, karton quti, shisha banka kabi eski buyumlar olib keladi.
• Ma’muriyat bilan saralangan chiqindini qayerga topshirish (qabul punkti yoki kommunal xizmat) oldindan kelishiladi.

Tadbirning borishi

1. Kirish: chiqindi qayerga ketadi? 10 daqiqa
   O‘qituvchi «Axlat qutisiga tashlangan shisha keyin qayerga boradi?» deb so‘raydi. O‘quvchilar taxminlarini aytadi, o‘qituvchi aralash chiqindi va saralangan chiqindi yo‘lini qisqa sxemada ko‘rsatadi.
2. «Chiqindi auditi» 20 daqiqa
   Qo‘lqop kiygan guruhlar sinf chiqindisini to‘shamaga to‘kib, turlarga ajratadi va har bir turni tarozida tortadi. Natijalar doskadagi jadvalga yoziladi va qaysi tur eng ko‘p ekani aniqlanadi.
3. Saralash o‘yini 15 daqiqa
   O‘quvchilar navbatma-navbat onlayn saralash o‘yinini o‘ynaydi. Qiyin holatlar (masalan, ifloslangan qadoq, batareya) alohida muhokama qilinadi.
4. Saralash qutilarini tayyorlash 20 daqiqa
   Guruhlar qutilarni bezaydi, har biriga chiqindi turi va nimalarni tashlash mumkinligi haqida yozuv yopishtiradi. Qutilar koridor va oshxona yoniga joylashtiriladi.
5. «Ikkinchi hayot» ustaxonasi 15 daqiqa
   Uydan olib kelingan eski buyumlardan yangi narsa yasaladi: qalamdon, gul tuvagi, qush uchun yemlik. Eng foydali g‘oyalar ko‘rgazmaga qo‘yiladi.
6. Yakun va kelishuv 10 daqiqa
   Sinf auditi natijasi asosida «bizda eng ko‘p nima tashlanadi va uni qanday kamaytiramiz?» degan savolga javob beriladi. Qutilarni kim va qachon bo‘shatishi bo‘yicha navbatchilik belgilanadi.

O‘quvchilar vazifalari

• Auditorlar — chiqindini turlarga ajratadi.
• Tortuvchi va kotib — tarozida tortib, natijani jadvalga yozadi.
• Dizaynerlar — saralash qutilarini bezaydi va yozuvlarni tayyorlaydi.
• Eko-navbatchilar — keyingi haftalarda qutilarning to‘g‘ri ishlatilishini kuzatadi.

Xavfsizlik va tashkiliy eslatma

Chiqindi bilan faqat qo‘lqopda ishlanadi, ishdan so‘ng qo‘llar sovunlab yuviladi. Singan shisha, igna yoki o‘tkir metall topilsa, unga tegilmaydi — o‘qituvchi alohida olib qo‘yadi. Batareya, lampochka kabi xavfli chiqindilar umumiy qutilarga tashlanmaydi, ular uchun alohida yopiq idish ajratiladi.

Saytdagi materiallar

• Chiqindilarni saralash o‘yini
• Ekologik iz kalkulyatori

Kutilgan natija

Maktabda saralash qutilari o‘rnatiladi va ularni yuritish uchun navbatchilik tuziladi. Bir oydan keyin «Chiqindi auditi» xuddi shu usulda takrorlanadi va natijalar solishtiriladi: aralash chiqindi kamaydimi, qaysi turni saralash qiyin bo‘lyapti — shu asosida xulosa chiqariladi.