Oʻquvchilarning ekologik kompetensiyasi: tuzilmasi va baholash usullari
Ekologik taʼlimning yakuniy natijasi faqat bilim emas, balki o‘quvchining tabiat bilan o‘zaro munosabatda to‘g‘ri qaror qabul qila olishi va unga amal qilishidir. Shu maʼnoda "ekologik kompetensiya" tushunchasi bilim, ko‘nikma, qadriyat va xulq-atvorni yagona tizim sifatida ko‘rishga imkon beradi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 27-maydagi 434-son qarori bilan tasdiqlangan ekologik taʼlimni rivojlantirish konsepsiyasida ham yosh avlodda ekologik bilim, ong va madaniyatni shakllantirish asosiy maqsad sifatida belgilangan.
Ekologik kompetensiyaning tarkibiy qismlari
Pedagogik adabiyotlarda kompetensiya odatda bir necha o‘zaro bog‘liq komponentlarga ajratiladi. Maktab amaliyoti uchun quyidagi to‘rt komponentli model qulay:
- Kognitiv (bilish) komponent – ekotizim, modda va energiya almashinuvi, tabiiy resurslar, ifloslanish manbalari haqidagi tizimli bilimlar hamda ularni tushuntira olish.
- Qadriyat-motivatsion komponent – tabiatning o‘z-o‘zicha qadrli ekanini anglash, ekologik muammolarga befarq bo‘lmaslik, o‘z hissasini qo‘shishga ichki intilish.
- Faoliyat (amaliy) komponent – kuzatish, o‘lchash, maʼlumotni tahlil qilish, loyiha bajarish, suv va energiyani tejash kabi odatlarni amalda qo‘llash.
- Refleksiv komponent – o‘z xatti-harakatining atrof-muhitga taʼsirini baholay olish, xulosalarini qayta ko‘rib chiqish.
Bu model YUNESKOning "Education for Sustainable Development Goals: Learning Objectives" (Parij, 2017) nashrida qo‘llanilgan yondashuvga mos keladi: u yerda har bir barqaror rivojlanish maqsadi uchun o‘quv natijalari kognitiv, ijtimoiy-emotsional va xulq-atvor sohalariga ajratilgan.
Baholashning asosiy tamoyillari
Ekologik kompetensiyani faqat test orqali baholash uning bir qismini – bilimni o‘lchaydi, xolos. Shuning uchun baholash quyidagi tamoyillarga tayanishi lozim: ko‘p manbalilik (test, kuzatuv, mahsulot, o‘z-o‘zini baholash), jarayonni ham, natijani ham hisobga olish, mezonlarning o‘quvchiga oldindan maʼlum bo‘lishi va baholashning rivojlantiruvchi (formativ) xarakteri.
Amaliy vositalar
- Vaziyatli (keys) topshiriqlar. Masalan: "Mahallada ariq bo‘yida chiqindi to‘planmoqda. Sababini aniqlang, masʼul tashkilotlarni ko‘rsating va uch bosqichli yechim taklif qiling." Javob bilim, tahlil va qaror qabul qilish darajasini birdaniga ko‘rsatadi.
- Rubrika. Har bir komponent uchun 3–4 darajali (boshlang‘ich, yetarli, yuqori) tavsif tuziladi. Masalan, faoliyat komponentida "boshlang‘ich" – o‘qituvchi ko‘rsatmasi bilan o‘lchash o‘tkazadi; "yuqori" – tadqiqotni mustaqil rejalashtiradi va natijalarni jadval hamda grafikda taqdim etadi.
- Ekologik portfolio. Oʻquvchi yil davomida kuzatuv kundaliklari, loyiha hisobotlari, fotosuratlar va o‘z-o‘zini baholash varaqlarini to‘playdi. Portfolio o‘sish dinamikasini ko‘rsatadi.
- Xulq-atvor kuzatuvi. Sinf va maktab hududida (chiqindilarni saralash, chiroqni o‘chirish, o‘simliklarni parvarish qilish) o‘quvchining faolligi qayd etiladi.
- Refleksiv savollar. "Bu hafta men atrof-muhitga qanday taʼsir ko‘rsatdim?", "Qaysi odatimni o‘zgartira olaman?" kabi savollar dars oxirida yozma tarzda beriladi.
Namunaviy rubrika
| Komponent | Boshlang‘ich | Yetarli | Yuqori |
|---|---|---|---|
| Kognitiv | Atamalarni taniydi | Sabab-oqibatni tushuntiradi | Mustaqil bashorat va umumlashtirish qiladi |
| Qadriyat | Muammoni tan oladi | Oʻz munosabatini asoslaydi | Boshqalarni ishtirokka undaydi |
| Faoliyat | Ko‘rsatma bilan ishlaydi | Kichik tadqiqotni bajaradi | Loyihani rejalashtiradi va boshqaradi |
| Refleksiv | Natijani tavsiflaydi | Xatolarini ko‘radi | Xulosadan keyingi harakatni rejalaydi |
Xulosa
Ekologik kompetensiyani baholash o‘qituvchidan test tuzishdan ko‘ra ko‘proq kuzatuvchanlik va izchillikni talab qiladi. Biroq aynan shunday kompleks baholash o‘quvchida "bilaman" darajasidan "qila olaman va qilaman" darajasiga o‘tishni taʼminlaydi. Rubrika va portfolioni metodik birlashma darajasida kelishib olish turli fan o‘qituvchilarining baholashini yagona tizimga keltiradi.
Foydalanilgan manbalar: Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 27-maydagi 434-son qarori (lex.uz/docs/-4354743); UNESCO. Education for Sustainable Development Goals: Learning Objectives. Paris: UNESCO, 2017.
Muallif: EcoEdu tahririyati