Fizika, 9-sinf: Atmosferadagi hodisalar

• Fizika
• 9-sinf
• 45 daqiqa

Dars maqsadlari

• Atmosferadagi hodisalarning fizik asoslari: havo zichligi va haroratining balandlik bo‘yicha o‘zgarishi, konveksiya, shamol, tuman va shudring hosil bo‘lishi haqida bilim berish.
• Harorat inversiyasi paytida ifloslangan havo shahar ustida to‘planishini tushuntirish orqali toza havoga mas’uliyatli munosabatni tarbiyalash.
• Tajriba o‘tkazish, kuzatish va natijani fizik qonuniyat bilan izohlash ko‘nikmalarini rivojlantirish.

Jihozlar

• Ikkita bir xil shaffof stakan yoki banka, issiq va sovuq suv
• Ikki xil rangli siyoh yoki oziq-ovqat bo‘yog‘i, qalin qog‘oz yoki plastik kartochka
• Termometr
• Atmosfera qatlamlari sxemasi
• Kompyuter, proyektor

Darsning borishi

1. Tashkiliy qism 2 daqiqa
   Salomlashish, davomatni aniqlash, dars maqsadini e’lon qilish.
2. Motivatsiya 5 daqiqa
   O‘qituvchi so‘raydi: nega qishning shamolsiz kunlarida shahar ustida tutun turib qoladi, yozda esa tezroq tarqaladi? O‘quvchilar taxminlarini aytadi, javob dars davomida tajriba orqali topiladi.
3. Yangi mavzu bayoni 12 daqiqa
   Isigan havo kengayishi, zichligi kamayishi va yuqoriga ko‘tarilishi, sovuq havo esa pastga tushishi tushuntiriladi — bu konveksiya. Odatda atmosferaning quyi qatlamida balandlik oshgan sari havo soviydi, shuning uchun yer yuzasida isigan havo ko‘tarilib, o‘zi bilan tutun va changni ham olib ketadi. Shamol bosim yuqori joydan past joyga havo oqimi ekani aytiladi. Havo soviganda undagi suv bug‘i mayda tomchilarga aylanishi — tuman, bulut va shudring hosil bo‘lishi izohlanadi.
4. Tajriba: «qopqoq» ostidagi havo 12 daqiqa
   Birinchi tajriba: pastdagi stakanga issiq qizil suv, ustidagi to‘nkarilgan stakanga sovuq ko‘k suv quyiladi, orasidagi kartochka olinadi — ranglar tez aralashadi, chunki issiq suv yuqoriga ko‘tariladi. Ikkinchi tajriba: pastda sovuq ko‘k suv, ustida issiq qizil suv — ranglar aralashmay turadi. O‘quvchilar kuzatuvni daftarga chizadi va xulosa qiladi: sovuq qatlam ustida issiq qatlam tursa, aralashish to‘xtaydi. Issiq suv bilan ishlashda ehtiyot choralariga rioya qilinadi.
5. Ekologik muhokama 9 daqiqa
   Ikkinchi tajriba atmosferadagi harorat inversiyasiga o‘xshatiladi: qishda tunda yer yuzasi kuchli soviydi, ustida esa iliqroq havo qatlami qoladi va «qopqoq» vazifasini bajaradi. Konveksiya to‘xtaydi, avtomobil va mo‘rilardan chiqqan tutun shahar ustida to‘planadi. Tog‘lar bilan o‘ralgan vodiylarda bu hodisa kuchliroq bo‘lishi aytiladi. Savol: inversiyani o‘zgartira olmaymiz, unda nimani o‘zgartira olamiz? Javoblar: chiqindilarni kamaytirish, barg va axlat yoqmaslik, jamoat transportidan foydalanish, daraxt ekish.
6. Mustahkamlash va baholash 3 daqiqa
   O‘quvchilar 5 savollik testni bajaradi, javoblar tekshiriladi va baholanadi.
7. Uyga vazifa 2 daqiqa
   O‘qituvchi uyga vazifani tushuntiradi.

Ekologik bog‘lanish

Havoning ifloslanish darajasi faqat chiqindilar miqdoriga emas, atmosferaning holatiga ham bog‘liq. Oddiy kunda isigan havo ko‘tarilib, ifloslantiruvchi moddalarni yuqoriga olib chiqadi va shamol ularni tarqatadi. Harorat inversiyasi paytida esa sovuq havo yer yuzasida «qamalib» qoladi va barcha tutun nafas olinadigan qatlamda to‘planadi. Bu tabiiy hodisa, uni to‘xtatib bo‘lmaydi, lekin shunday kunlarda havoga nima chiqarilishi odamlarga bog‘liq. Fizika qonunlarini bilish shahar havosi nima uchun aynan qishda yomonlashishini tushunishga va to‘g‘ri chora tanlashga yordam beradi.

Saytdagi materiallar

• «Shahar havosi: nega ifloslanadi va biz nima qila olamiz?»
• Laboratoriya: «Zichlik»
• Laboratoriya: «Diffuziya»
• Dars ishlanmasi: «Atmosfera havosining ifloslanishi» (kimyo, 9-sinf)

Uyga vazifa

1. Uyda kattalar nazoratida issiq va sovuq rangli suv bilan tajribani takrorlang, ikki holatni chizing va farqini 3–4 gapda tushuntiring.
2. Bir hafta davomida har kuni ertalab ob-havoni kuzating: shamol bormi, tuman yoki tutun ko‘rinadimi. Natijani jadvalga yozing va shamolsiz kunlarda nima kuzatilganini izohlang.

Test

1. Isigan havo nima uchun yuqoriga ko‘tariladi?
   1. Chunki u og‘irlashadi
   2. Chunki uning zichligi kamayadi
   3. Chunki u namlanadi
   4. Chunki uni shamol itaradi
2. Shamol nima?
   1. Havoning bosim yuqori joydan past joyga oqimi
   2. Bulutlarning harakati
   3. Yerning aylanishi
   4. Suv bug‘ining tomchiga aylanishi
3. Tuman qanday hosil bo‘ladi?
   1. Havo isiganda suv bug‘lanadi
   2. Shamol changni ko‘taradi
   3. Havo soviganda suv bug‘i mayda tomchilarga aylanadi
   4. Bosim keskin oshadi
4. Harorat inversiyasi nima?
   1. Balandlik oshgan sari havoning odatdagidek sovishi
   2. Yozda havoning isishi
   3. Shamolning yo‘nalishi o‘zgarishi
   4. Sovuq havo qatlami ustida iliqroq havo qatlamining joylashishi
5. Inversiya paytida shahar havosi nima uchun yomonlashadi?
   1. Chunki yomg‘ir ko‘p yog‘adi
   2. Chunki konveksiya to‘xtab, tutun yer yuzasida to‘planadi
   3. Chunki kislorod ko‘payadi
   4. Chunki bosim yo‘qoladi