Dars to‘plami: Kislotali yomg‘irlar (kimyo, 7-sinf)
Tekshirilmagan. Material sun’iy intellekt yordamida tayyorlangan va hali o‘qituvchi tomonidan ko‘rib chiqilmagan. Darsda foydalanishdan oldin mazmunini tekshirib oling.
To‘plam tarkibi
- Dars rejasi — shu sahifada.
- Tarqatma material (PDF, 2 bet) — o‘quvchilar uchun ish varag‘i va o‘qituvchi uchun javoblar. Sahifadagi «Yuklab olish» tugmasi orqali oling va chop eting.
- Taqdimot — «Kislotali yomg‘irlar» (14 slayd).
Umumiy ma’lumot
- Fan: Kimyo
- Sinf: 7
- Mavzu: Kislotali yomg‘irlar
- Dars turi: Bilimlarni qo‘llash va umumlashtirish, ko‘rgazmali tajriba
- Davomiyligi: 45 daqiqa
- Usullar: Muammoli savol, tajriba va kuzatish, guruhlarda ishlash
Darslik bilan bog‘liqligi
Dars 7-sinf «Kimyo» darsligidagi (I. R. Asqarov va boshq., 2017-yilgi nashr) quyidagi mavzularga tayanadi:
- «Havo va uning tarkibi. Havoni ifloslanishdan saqlash» — havodagi sulfit angidrid va azot oksidlari;
- «Kislotalar haqida dastlabki tushunchalar» — indikatorlar rangining o‘zgarishi;
- «Oksidlarning olinishi va xossalari» — kislotali oksidlarning suv bilan ta’sirlashib, kislota hosil qilishi;
- «Kimyoviy hodisalar» laboratoriya ishi — kislotaning bo‘r, marmar, ohaktoshga ta’siri.
Darsni «Oksidlarning olinishi va xossalari» mavzusidan keyin o‘tkazish qulay: shu paytga kelib o‘quvchilar indikatorlarni ham, kislotali oksidlarni ham biladi.
Dars maqsadlari
- Ta’limiy: O‘quvchilar kislotali yomg‘ir nima ekanini, u qaysi oksidlardan va qanday hosil bo‘lishini tushuntira oladi, kislotali muhitni indikator yordamida aniqlay oladi.
- Tarbiyaviy: Havoni ifloslantirmaslik, energiya va yoqilg‘ini tejashga mas’uliyatli munosabatni shakllantirish.
- Rivojlantiruvchi: Tajribani kuzatish, natijani yozib olish va undan xulosa chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Jihozlar
Ikkita shaffof stakan, toza suv, osh sirkasi (6–9 %), ikki bo‘lak bo‘r (yoki marmar, ohaktosh bo‘lagi), lakmus yoki universal indikator qog‘ozi, har bir guruhga ish varag‘i, proyektor va taqdimot. Indikator bo‘lmasa, 1-topshiriq darslik bo‘yicha bajariladi.
Xavfsizlik
O‘quvchilar tajribasida faqat osh sirkasi ishlatiladi. Sirkani hidlamang va ko‘zga tegizmang; tajribadan so‘ng qo‘lni yuving. Darslikdagi kabi xlorid kislota eritmasi bilan tajribani faqat o‘qituvchi namoyish qiladi.
Darsning borishi
| Bosqich | Vaqt | O‘qituvchi va o‘quvchilar faoliyati |
|---|---|---|
| 1. Tashkiliy qism | 2 daq. | Salomlashish, davomat, sinfni guruhlarga bo‘lish. |
| 2. Motivatsiya | 4 daq. | Muammoli savol: «Yuz yillar turgan marmar haykal va naqshlar nega so‘nggi o‘n yilliklarda tezroq yemirila boshladi? Yomg‘irning bunga aloqasi bormi?» O‘quvchilar taxminlarini aytadi. |
| 3. Takrorlash va yangi mavzu | 12 daq. | Taqdimot asosida. Takrorlash: kislotalar indikator rangini o‘zgartiradi (lakmus qizaradi, metil zarg‘aldog‘i pushti tusga kiradi). Ko‘mir, mazut va benzin yonganda havoga oltingugurt (IV)-oksid va azot oksidlari chiqadi. Ular kislotali oksidlar: havodagi suv bilan birikib, kislotalar hosil qiladi. Bu kislotalar yomg‘ir, qor va tuman bilan yerga tushadi — bunday yog‘in kislotali yomg‘ir deb ataladi. O‘quvchilar ish varag‘ining 1- va 2-topshirig‘ini bajaradi. |
| 4. Tajriba | 10 daq. | «Yodgorlik va yomg‘ir». Birinchi stakanga suv, ikkinchisiga sirka quyiladi, ikkalasiga bo‘r bo‘lagi solinadi. O‘quvchilar 2–3 daqiqa kuzatadi va 3-topshiriq jadvalini to‘ldiradi. Indikator qog‘ozi bo‘lsa, ikkala suyuqlikning muhiti tekshiriladi. |
| 5. Muhokama | 7 daq. | Tajriba xulosasi: kislota bo‘r (kalsiy karbonat) bilan reaksiyaga kirishadi, karbonat angidrid ajraladi — marmar va ohaktosh ham shunday yemiriladi. Kislotali yomg‘irning tabiatga ta’siri: suv havzalari, tuproq, o‘rmonlar. |
| 6. Guruhlarda ishlash | 7 daq. | 4-topshiriq: uchta oqibat va kamaytirishning uchta yo‘li. Guruhlar javoblarini o‘qiydi, takrorlanmaganlari doskaga yoziladi. |
| 7. Yakun va uyga vazifa | 3 daq. | Dars boshidagi savolga javob. Baholash, uyga vazifani tushuntirish. |
O‘qituvchi uchun: reaksiya tenglamalari
- Oltingugurt (IV)-oksid va suv: SO₂ + H₂O = H₂SO₃ (sulfit kislota)
- Oltingugurt (VI)-oksid va suv: SO₃ + H₂O = H₂SO₄ (sulfat kislota)
- Azot (IV)-oksiddan nitrat kislota: 4NO₂ + O₂ + 2H₂O = 4HNO₃
- Marmar va ohaktoshning yemirilishi: CaCO₃ + 2HNO₃ = Ca(NO₃)₂ + H₂O + CO₂↑
- Namoyish tajribasi (xlorid kislota bilan): CaCO₃ + 2HCl = CaCl₂ + H₂O + CO₂↑
Sirka bilan ham xuddi shu hodisa kuzatiladi. Sirka kislotaning formulasi 7-sinf darsligida berilmagan, shuning uchun tenglama xlorid yoki nitrat kislota misolida yoziladi.
Qo‘shimcha ma’lumot (o‘quvchilardan talab qilinmaydi): fanda yog‘inning kislotaliligi pH ko‘rsatkichi bilan o‘lchanadi, pH 5,6 dan past bo‘lgan yog‘in kislotali yomg‘ir hisoblanadi. 7-sinf darsligida pH shkalasi alohida o‘rgatilmaydi, shuning uchun darsda indikator rangi bilan ishlash yetarli.
Baholash
- Indikatorlar jadvali, zanjir va tenglamalar to‘g‘ri to‘ldirilgan (1- va 2-topshiriq) — 2 ball.
- Tajriba kuzatuvi va xulosasi yozilgan (3-topshiriq) — 2 ball.
- Oqibatlar va choralar asosli (4-topshiriq) — 1 ball.
Uyga vazifa
Uyda va ko‘chada havoga oltingugurt va azot oksidlarini chiqaradigan uchta manbani toping va har biri uchun bittadan kamaytirish yo‘lini yozing. Xohlovchilar uchun: tuxum po‘chog‘ini bir kecha sirkada qoldirib, nima bo‘lganini tasvirlang.