Dars ishlanmasi: "Suv resurslari va ularni tejash" (geografiya, 8-sinf)
Umumiy maʼlumot
- Fan: Geografiya (Oʻzbekiston tabiiy geografiyasi)
- Sinf: 8
- Mavzu: Suv resurslari va ularni tejash
- Dars turi: Yangi bilim berish va amaliy mashg‘ulot
- Davomiyligi: 45 daqiqa
- Usullar: Muammoli savol, guruhlarda ishlash, "Klaster", amaliy hisob-kitob
Dars maqsadlari
- Taʼlimiy: Oʻquvchilarga Oʻzbekistonning asosiy suv manbalari (Amudaryo, Sirdaryo, ularning irmoqlari, suv omborlari, yer osti suvlari), suvdan foydalanish tarmoqlari va suv tanqisligi sabablari haqida bilim berish.
- Tarbiyaviy: Suvga tejamkor munosabat, tabiiy resurslarga masʼuliyat hissini tarbiyalash.
- Rivojlantiruvchi: Xarita bilan ishlash, maʼlumotlarni tahlil qilish, hisob-kitob asosida xulosa chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Jihozlar
Oʻzbekistonning tabiiy xaritasi, dunyo xaritasi, Yerdagi suv zaxiralari taqsimoti diagrammasi, guruhlar uchun maʼlumot kartochkalari, 1 litrli idish, sekundomer (yoki telefon), proyektor.
Darsning borishi
| Bosqich | Vaqt | Oʻqituvchi va o‘quvchilar faoliyati |
|---|---|---|
| 1. Tashkiliy qism | 2 daq. | Salomlashish, davomatni aniqlash, darsning maqsadini eʼlon qilish. |
| 2. Oʻtilgan mavzuni takrorlash | 5 daq. | Savol-javob: Oʻzbekiston iqlimining asosiy xususiyatlari qanday? Nima uchun respublikamiz hududida yog‘in kam? Ichki suvlar iqlimga qanday bog‘liq? |
| 3. Motivatsiya | 3 daq. | Muammoli savol: "Yer yuzining katta qismi suv bilan qoplangan bo‘lsa, nega dunyoda suv tanqisligi haqida gapiriladi?" Diagramma ko‘rsatiladi: Yerdagi suvning taxminan 97,5 foizi sho‘r, chuchuk suv atigi 2,5 foizni tashkil etadi va uning ham asosiy qismi muzliklar va yer ostida. |
| 4. Yangi mavzu bayoni | 12 daq. | Oʻqituvchi xarita yordamida tushuntiradi: Amudaryo (Panj va Vaxsh qo‘shilishidan hosil bo‘ladi) va Sirdaryo (Norin va Qoradaryo qo‘shilishidan hosil bo‘ladi) – asosiy suv manbalari; ularning oqimi asosan qo‘shni tog‘li hududlarda shakllanadi. Suv omborlari (Chorvoq, Tuyamo‘yin, Andijon va boshqalar), yer osti suvlari. Suvning asosiy isteʼmolchisi – sug‘orma dehqonchilik. Suv tanqisligi sabablari: iqlim quruqligi, aholi sonining o‘sishi, sug‘orish tarmoqlarida yo‘qotishlar, iqlim o‘zgarishi va muzliklarning qisqarishi. Oʻquvchilar "Klaster" usulida daftarga sxema tuzadi. |
| 5. Amaliy ish "Tomchi hisobi" | 10 daq. | Guruhlar oldindan tayyorlangan tajriba natijasi (yoki sinfdagi jo‘mrakdan) asosida hisoblaydi: agar oqayotgan jo‘mrakdan 1 daqiqada 0,05 litr suv tomsa, bir sutkada, bir oyda va bir yilda qancha suv isrof bo‘ladi? (0,05 × 60 × 24 = 72 litr sutkada; 72 × 365 ≈ 26 000 litr yilda). Natijalar sinf oilalari soniga ko‘paytirilib muhokama qilinadi. |
| 6. Guruh ishi "Suvni tejash yo‘llari" | 8 daq. | 1-guruh – uyda, 2-guruh – maktabda, 3-guruh – qishloq xo‘jaligida (tomchilatib sug‘orish, kanallarni betonlash, lazerli tekislash), 4-guruh – sanoat va shaharda suvni tejash choralarini ishlab chiqadi va 1 daqiqada taqdim etadi. |
| 7. Yakunlash va baholash | 3 daq. | Asosiy xulosalar takrorlanadi, faol o‘quvchilar rag‘batlantiriladi, uyga vazifa tushuntiriladi. |
Mustahkamlash uchun savollar
- Oʻzbekistonning asosiy daryolari qaysilar va ular qanday hosil bo‘ladi?
- Respublikamizda suvning eng katta isteʼmolchisi qaysi tarmoq va nima uchun?
- Suv tanqisligining tabiiy va antropogen sabablarini ajrating.
- Tomchilatib sug‘orishning anʼanaviy egatlab sug‘orishdan afzalligi nimada?
- Oilangiz kundalik hayotida suvni tejashning qaysi uch usulini qo‘llash mumkin?
Uyga vazifa
Bir hafta davomida oilaning kundalik suv sarfini taxminiy hisoblash (dush, idish yuvish, kir yuvish va h.k.) va jadval ko‘rinishida rasmiylashtirish. Jadval oxirida kamida uchta tejash taklifini yozish.
Oʻqituvchi uchun eslatma
Hisob-kitob uchun sonlar shartli; darsdan oldin sinfdagi jo‘mrakdan idishga suv tomizib, real ko‘rsatkichni o‘lchab olish darsni yanada ishonarli qiladi. Daryolar uzunligi va suv omborlari hajmi bo‘yicha raqamlarni amaldagi darslikdan olish tavsiya etiladi.