Dars ishlanmasi: "Ekotizim va oziq zanjirlari" (biologiya, 7-sinf)
Umumiy maʼlumot
- Fan: Biologiya
- Sinf: 7
- Mavzu: Ekotizim va oziq zanjirlari
- Dars turi: Yangi bilim berish
- Davomiyligi: 45 daqiqa
- Usullar: Aqliy hujum, "Zanjir tuz" o‘yini, juftlikda ishlash, modellashtirish
Dars maqsadlari
- Taʼlimiy: Ekotizim, biotik va abiotik omillar, produsent, konsument, redusent, oziq zanjiri va oziq to‘ri tushunchalarini shakllantirish; energiyaning zanjir bo‘ylab kamayib borishini tushuntirish.
- Tarbiyaviy: Tabiatdagi barcha tirik organizmlarning o‘zaro bog‘liqligini anglash orqali har bir tur qadrini his qilishga o‘rgatish.
- Rivojlantiruvchi: Sabab-oqibat bog‘lanishlarini topish, sxema tuzish, modellashtirish va bashorat qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Jihozlar
Ko‘l, cho‘l va tog‘ ekotizimlari tasvirlangan rasmlar, organizmlar nomi yozilgan kartochkalar (o‘simliklar, hasharotlar, qushlar, sutemizuvchilar, zamburug‘lar), ip yoki kanop, magnitlar, doska, proyektor.
Darsning borishi
| Bosqich | Vaqt | Oʻqituvchi va o‘quvchilar faoliyati |
|---|---|---|
| 1. Tashkiliy qism | 2 daq. | Salomlashish, darsga tayyorgarlikni tekshirish. |
| 2. Bilimlarni faollashtirish | 5 daq. | Aqliy hujum: "Ko‘lda kimlar yashaydi va ular nima bilan oziqlanadi?" Javoblar doskaga yoziladi. |
| 3. Yangi mavzu: ekotizim | 10 daq. | Ekotizim – maʼlum hududda birga yashovchi organizmlar va ularning yashash muhiti (yorug‘lik, harorat, suv, tuproq) yig‘indisi. Biotik va abiotik omillar ajratiladi. Organizmlarning uch guruhi: produsentlar (yashil o‘simliklar – fotosintez orqali organik modda hosil qiladi), konsumentlar (tayyor organik modda bilan oziqlanuvchilar – o‘txo‘rlar, yirtqichlar), redusentlar (bakteriyalar va zamburug‘lar – o‘lik qoldiqlarni parchalab, moddalarni tuproqqa qaytaradi). |
| 4. Oziq zanjiri | 8 daq. | Misollar: o‘t → chigirtka → kaltakesak → ilon → burgut; suv o‘tlari → mayda qisqichbaqasimonlar → baliq → baliqchi qush. Oziq zanjirida har bir bo‘g‘in oziqlanish darajasi deb ataladi. Energiyaning faqat kichik qismi (taxminan 10 foiz) keyingi darajaga o‘tadi, qolgani hayotiy jarayonlarga sarflanib, issiqlik sifatida tarqaladi; shu sababli zanjirlar odatda 4–5 bo‘g‘indan oshmaydi. |
| 5. Oʻyin "Oziq to‘ri" | 10 daq. | Oʻquvchilarga organizm kartochkalari tarqatiladi. "Quyosh" rolidagi o‘quvchidan boshlab ip orqali kim kim bilan oziqlanishi bog‘lanadi, natijada sinfda oziq to‘ri hosil bo‘ladi. So‘ngra o‘qituvchi bir turni (masalan, chigirtkani) "yo‘q qiladi" – o‘quvchi ipni qo‘yib yuboradi va qolganlar qaysi bog‘lanishlar bo‘shashganini his qiladi. Xulosa: bir turning yo‘qolishi butun ekotizimga taʼsir qiladi. |
| 6. Mustahkamlash | 7 daq. | Juftlikda ishlash: berilgan 6 ta organizmdan kamida ikkita oziq zanjiri tuzish va har birida produsent, konsument va redusentni belgilash. 2–3 juftlik javobi tekshiriladi. |
| 7. Yakun va baholash | 3 daq. | Refleksiya: "Bugun men bilib oldimki...", "Men uchun qiziq bo‘ldi...". Uyga vazifa beriladi. |
Mustahkamlash uchun savollar
- Ekotizim deb nimaga aytiladi? Misol keltiring.
- Produsentlar nima uchun har bir oziq zanjirining birinchi bo‘g‘ini hisoblanadi?
- Redusentlar bo‘lmaganda tabiatda nima sodir bo‘lar edi?
- Nima uchun oziq zanjirlari juda uzun bo‘lmaydi?
- Pestitsidlar bilan zararlangan hasharotlarni qushlar yesa, zanjirning keyingi bo‘g‘inlarida nima kuzatilishi mumkin?
Uyga vazifa
Uy atrofi, bog‘ yoki park ekotizimini kuzatib, u yerda uchragan kamida 5 ta organizmni yozish va ulardan ikkita oziq zanjiri tuzish. Qo‘shimcha (ixtiyoriy): shu ekotizimdagi inson taʼsirini qisqacha tavsiflash.
Oʻqituvchi uchun eslatma
Oʻyin uchun sinf maydoni yetarli bo‘lmasa, oziq to‘rini doskada magnitli kartochkalar bilan tuzish mumkin. 10 foiz qoidasi taxminiy ekanligini taʼkidlang.