Biologiya, 9-sinf: Madaniy o‘simliklarning kelib chiqishi va xilma-xillik markazlari

• Biologiya
• 9-sinf
• 45 daqiqa

Dars maqsadlari

• Madaniy o‘simliklarning yovvoyi ajdodlardan kelib chiqishi, N. I. Vavilov aniqlagan kelib chiqish va xilma-xillik markazlari haqida bilim berish.
• Mahalliy navlar va yovvoyi ajdodlar seleksiya uchun bebaho manba ekanini anglatish orqali o‘simlik dunyosini asrashga mas’uliyatni tarbiyalash.
• Xarita bilan ishlash, taqqoslash va ma’lumotni jadvalga tushirish ko‘nikmalarini rivojlantirish.

Jihozlar

• Dunyoning siyosiy yoki tabiiy xaritasi
• Madaniy o‘simliklar va ularning yovvoyi ajdodlari rasmlari
• Bug‘doy, no‘xat, piyoz, sabzi, o‘rik, bodom kabi mahalliy ekin namunalari yoki rasmlari
• Guruhlar uchun kontur xarita
• Kompyuter, proyektor

Darsning borishi

1. Tashkiliy qism 2 daqiqa
   Salomlashish, davomatni aniqlash, dars maqsadini e’lon qilish.
2. Motivatsiya 5 daqiqa
   Stolga kartoshka, pomidor, makkajo‘xori, guruch va o‘rik (yoki ularning rasmlari) qo‘yiladi. Savol: bularning qaysi biri qadimdan bizning o‘lkamizda o‘stirilgan, qaysilari boshqa qit’alardan kelgan? O‘quvchilar taxmin qiladi, javob dars davomida aniqlanadi.
3. Yangi mavzu bayoni 12 daqiqa
   Madaniy o‘simliklar inson tomonidan yovvoyi turlardan tanlash yo‘li bilan yaratilgani tushuntiriladi. N. I. Vavilov ko‘p mamlakatlarga ekspeditsiyalar uyushtirib, ekinlar namunalarini to‘plagani va madaniy o‘simliklarning bir necha kelib chiqish markazini aniqlagani aytiladi: bu markazlarda shu ekinning navlari va yovvoyi qarindoshlari eng xilma-xil bo‘ladi. Xaritada misollar ko‘rsatiladi: kartoshka va pomidor — Janubiy Amerika, makkajo‘xori — Markaziy Amerika, sholi — Janubiy va Sharqiy Osiyo, qahva — Afrika, zaytun — O‘rta dengiz bo‘yi. O‘rta Osiyo bilan bog‘liq ekinlar alohida sanaladi: bug‘doyning ayrim turlari, no‘xat, piyoz, sarimsoq, sabzi, o‘rik, bodom, qovun.
4. Guruh ishi: ekin qayerdan kelgan? 12 daqiqa
   Guruhlar o‘ntadan ekin nomi yozilgan kartochka oladi va kontur xaritada har birini o‘z markaziga joylashtiradi. So‘ng jadval to‘ldiriladi: ekin nomi, kelib chiqish markazi, bugun O‘zbekistonda o‘stiriladimi. Guruhlar natijani solishtiradi, xatolar birgalikda tuzatiladi.
5. Ekologik muhokama 9 daqiqa
   Muhokama savoli: agar dalalarda faqat bitta serhosil nav ekilsa, qanday xavf tug‘iladi? O‘quvchilar bitta kasallik yoki qurg‘oqchilik butun hosilni nobud qilishi mumkinligini aytadi. Mahalliy navlar va tog‘lardagi yovvoyi olma, yong‘oq, bodom, pista chidamlilik belgilarining manbai ekani tushuntiriladi. Urug‘ kolleksiyalari va qo‘riqxonalarning vazifasi sanaladi.
6. Mustahkamlash va baholash 3 daqiqa
   O‘quvchilar 5 savollik testni bajaradi, javoblar tekshiriladi va baholanadi.
7. Uyga vazifa 2 daqiqa
   O‘qituvchi uyga vazifani tushuntiradi.

Ekologik bog‘lanish

Yangi nav yaratish uchun seleksionerga xilma-xil boshlang‘ich material kerak: sovuqqa, qurg‘oqchilikka yoki kasallikka chidamli belgilar ko‘pincha eski mahalliy navlarda va yovvoyi qarindosh turlarda saqlanadi. Tog‘ o‘rmonlari kesilsa yoki yaylovlar haddan tashqari band qilinsa, bu turlar bilan birga ularning irsiy boyligi ham yo‘qoladi va uni qayta tiklab bo‘lmaydi. Shuning uchun yovvoyi mevali o‘rmonlarni qo‘riqxona va milliy bog‘larda asrash, mahalliy navlarni saqlab ekish kelajak hosili uchun ham zarur.

Saytdagi materiallar

• Qizil kitob: o‘simliklar
• O‘zbekiston qo‘riqxonalari va milliy bog‘lari
• Laboratoriya: «Tabiiy tanlanish»

Uyga vazifa

1. Uyingizdagi oshxonada bor o‘nta o‘simlik mahsulotini yozing va har birining kelib chiqish markazini aniqlang.
2. Oila kattalaridan so‘rang: ular bolaligida ekilgan, hozir kam uchraydigan meva yoki poliz navlaridan qaysilarini biladi? Bitta nav haqida 4–5 gap yozing.

Test

1. Madaniy o‘simliklarning kelib chiqish markazlari haqidagi ta’limotni kim yaratgan?
   1. Ch. Darvin
   2. G. Mendel
   3. N. I. Vavilov
   4. V. I. Vernadskiy
2. Kartoshka va pomidorning vatani qayer?
   1. Janubiy Amerika
   2. Afrika
   3. Yevropa
   4. Avstraliya
3. Kelib chiqish markazida ekinning qaysi xususiyati kuzatiladi?
   1. Faqat bitta navi uchraydi
   2. Navlari va yovvoyi qarindoshlari eng xilma-xil bo‘ladi
   3. U yerda umuman o‘smaydi
   4. Faqat issiqxonada o‘sadi
4. Quyidagi ekinlardan qaysi biri O‘rta Osiyo bilan bog‘liq?
   1. Qahva
   2. Makkajo‘xori
   3. Kartoshka
   4. O‘rik
5. Yovvoyi qarindosh turlar seleksiya uchun nima sababdan muhim?
   1. Ular hosil bermaydi
   2. Ular chidamlilik kabi foydali belgilar manbai
   3. Ular faqat bezak uchun kerak
   4. Ular madaniy o‘simliklarga zarar yetkazadi