Biologiya, 7-sinf: Tirik organizmlarning tashqi muhitga moslashishini o‘rganish

• Biologiya
• 7-sinf
• 45 daqiqa

Dars maqsadlari

• Tashqi muhit omillari va moslashish tushunchasi, moslashish turlari (tuzilish, rang, xulq-atvor) haqida bilim berish; cho‘l, tog‘ va suv organizmlarining moslashuvlarini misollar asosida tushuntirish.
• Qizil kitobga kiritilgan sayg‘oq, jayron kabi hayvonlar va ularning yashash muhitini muhofaza qilish zarurligini anglatish orqali tabiatga mehrni tarbiyalash.
• Organizm tuzilishi bilan yashash sharoiti o‘rtasidagi bog‘liqlikni topish, kuzatish va o‘z fikrini dalillash ko‘nikmalarini rivojlantirish.

Jihozlar

• Saksovul, yantoq, qamish, sayg‘oq, jayron, kaltakesak, burama shoxli echki (morxo‘r) rasmlari yoki slaydlar
• Kaktus yoki boshqa xona o‘simligi, lupa
• Guruh ishi uchun organizmlar kartochkalari
• O‘zbekistonning tabiiy xaritasi
• Kompyuter, proyektor

Darsning borishi

1. Tashkiliy qism 2 daqiqa
   Salomlashish, davomatni aniqlash, dars maqsadini e’lon qilish.
2. Muammoli savol 5 daqiqa
   O‘qituvchi so‘raydi: nega baliq quruqlikda, tuya esa suv ostida yashay olmaydi? Nega saksovul Qizilqumda o‘sadi-yu, qamish ko‘l va daryo bo‘yida o‘sadi? O‘quvchilar fikrini aytadi, o‘qituvchi mavzuga o‘tadi.
3. Yangi mavzu bayoni 12 daqiqa
   O‘qituvchi tashqi muhit omillarini (harorat, namlik, yorug‘lik, tuproq, boshqa organizmlar) va moslashish turlarini tushuntiradi. Misollar: saksovulning chuqur ildizlari va juda kichrayib ketgan barglari, fotosintezni asosan yashil novdalar bajarishi; yantoqning uzun ildizi; jayronning qum rangidagi himoya tusi va tez yugurishi; sayg‘oqning chang va sovuq havoni tutib qoluvchi o‘ziga xos burni; ko‘plab cho‘l hayvonlarining kunduzgi jaziramada inlarda yashirinishi; morxo‘rning qoyalarda chaqqon harakatlanishi.
4. Guruh ishi va kuzatish 12 daqiqa
   Uch guruh: «Cho‘l (Qizilqum)», «Tog‘ ekosistemasi», «To‘qay va suv havzasi». Har bir guruh kartochkalardagi organizmlarni o‘z muhitiga ajratadi, har biri uchun kamida bitta moslashuv belgisini yozadi va 1–2 daqiqada taqdimot qiladi. Qo‘shimcha ravishda kaktus lupa bilan kuzatilib, suvni tejashga oid belgilar (tikanlar, qalin poya) topiladi.
5. Ekologik muhokama 9 daqiqa
   Muhokama: organizm o‘z muhitiga qanchalik moslashgan bo‘lsa, muhit keskin o‘zgarganda (saksovulzorlar kesilsa, yaylovlar payhon qilinsa, suv havzalari qurisa) shunchalik zarar ko‘radi. Sayg‘oq va jayron nima uchun Qizil kitobga kiritilgani, qo‘riqxonalarning roli muhokama qilinadi; saytdagi Qizil kitob va qo‘riqxonalar bo‘limlaridan misollar ko‘rsatiladi.
6. Mustahkamlash va baholash 3 daqiqa
   O‘quvchilar 5 savollik testni bajaradi, javoblar tekshiriladi va baholanadi.
7. Uyga vazifa 2 daqiqa
   O‘qituvchi uyga vazifani tushuntiradi.

Ekologik bog‘lanish

Har bir tur o‘z yashash muhitiga uzoq vaqt davomida moslashgan, shuning uchun muhitning tez buzilishi eng avvalo shu muhitga maxsus moslashgan turlarga zarba beradi. Qizilqumda saksovulzorlar qumlarni mustahkamlab, ko‘chishini kamaytiradi va ko‘plab hayvonlarga boshpana beradi; ularni o‘tin uchun kesish cho‘llanishni kuchaytiradi. Sayg‘oq va jayron kabi cho‘l tuyoqlilari brakonerlik va yashash joylarining qisqarishi sababli kamayib ketgan va O‘zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Qo‘riqxonalar, o‘simlik qoplamini asrash va ov qoidalariga qat’iy rioya qilish bu turlarni saqlab qolishning asosiy yo‘llaridir.

Saytdagi materiallar

• Qizil kitob: hayvonlar
• O‘zbekiston qo‘riqxonalari

Uyga vazifa

1. Cho‘l, tog‘ yoki suv muhitida yashovchi bitta hayvon yoki o‘simlikni tanlab, uning kamida uchta moslashuv belgisini rasm bilan tasvirlash.
2. Hovlingiz yoki mahallangizda yashovchi qush yoki hasharotni bir necha kun kuzating: u qanday oziqlanadi, qayerda yashirinadi, issiq kunda o‘zini qanday tutadi? Qushlar uchun soyaga suv idishi qo‘yib, kuzatuvni daftarga yozing.

Test

1. Saksovulning cho‘l sharoitiga moslashuvi qaysi?
   1. Keng va yirik barglari
   2. Juda chuqur ildiz tizimi va kichraygan barglari
   3. Suv yuzasida suzib yurishi
   4. Faqat soyada o‘sishi
2. Jayronning qum rangidagi tusi qanday ahamiyatga ega?
   1. Tanani sovitadi
   2. Suvni tejashga yordam beradi
   3. Yirtqichlardan yashirinishga yordam beradi
   4. Oziq hazm qilishni yaxshilaydi
3. Quyidagilardan qaysi biri tashqi muhitning jonsiz omiliga kiradi?
   1. Harorat
   2. Yirtqich hayvon
   3. Parazit
   4. Changlatuvchi hasharot
4. Ko‘plab cho‘l hayvonlari yozning jazirama kunduzida qanday yo‘l tutadi?
   1. Ochiq joyda oftobda uzoq qoladi
   2. Faqat suvda yashaydi
   3. Eng faol davrini tush vaqtiga ko‘chiradi
   4. Inlarda yoki soyada yashirinib, asosan kechasi yoki erta tongda faol bo‘ladi
5. Sayg‘oq va jayron sonining kamayishiga asosiy sabab nima?
   1. Qishning iliq kelishi
   2. Brakonerlik va yashash joylarining buzilishi
   3. Cho‘lda o‘simliklarning haddan tashqari ko‘payishi
   4. Ularning qushlar bilan raqobati