Biologiya, 7-sinf: Oziq zanjiri va oziq to‘ri tuzish

• Biologiya
• 7-sinf
• 45 daqiqa

Dars maqsadlari

• Oziq zanjiri, oziq to‘ri, oziq bo‘g‘inlari (produtsent, birinchi va ikkinchi tartibli konsumentlar, redutsentlar) tushunchalarini shakllantirish, energiya bo‘g‘indan bo‘g‘inga o‘tganda kamayishini tushuntirish.
• Har bir tur, jumladan yirtqichlar va hasharotlar ham tabiatda o‘z o‘rniga ega ekanini, zaharli kimyoviy moddalar va nazoratsiz ovning zararini anglatish orqali ekologik mas’uliyatni tarbiyalash.
• Sxema tuzish, modellashtirish, bog‘lanishlarni tahlil qilish va oqibatlarni oldindan ko‘ra bilish ko‘nikmalarini rivojlantirish.

Jihozlar

• Organizmlar nomi va rasmi tushirilgan kartochkalar (o‘t, chigirtka, kaltakesak, ilon, burgut, sichqon, tulki, qamish, baliq, qarqara, zamburug‘, bakteriyalar va boshqalar)
• Ip yoki kanop («oziq to‘ri» o‘yini uchun)
• Doska, markerlar, A3 qog‘oz
• Kompyuter, proyektor

Darsning borishi

1. Tashkiliy qism 2 daqiqa
   Salomlashish, davomatni aniqlash, dars maqsadini e’lon qilish.
2. O‘tilgan mavzuni takrorlash 5 daqiqa
   Produtsent, konsument va redutsent tushunchalari savol-javob orqali takrorlanadi, o‘quvchilar har biriga O‘zbekiston tabiatidan misol keltiradi.
3. Yangi mavzu bayoni 10 daqiqa
   Oziq zanjiri organizmlarning bir-birini oziq qilish orqali bog‘langan ketma-ketligi ekani, u doimo produtsentdan boshlanishi tushuntiriladi: o‘t → chigirtka → kaltakesak → ilon → burgut. Tabiatda zanjirlar o‘zaro kesishib, oziq to‘rini hosil qiladi. Har bir keyingi bo‘g‘inga oldingi bo‘g‘indagi energiyaning faqat kichik qismi (taxminan o‘ndan biri) o‘tadi, shuning uchun zanjirlar uzun bo‘lmaydi va yirik yirtqichlar soni kam bo‘ladi.
4. Amaliy ish: zanjir va to‘r tuzish 13 daqiqa
   Guruhlar kartochkalardan cho‘l, to‘qay va suv havzasi uchun 3–5 bo‘g‘inli oziq zanjirlarini tuzadi, so‘ng ularni birlashtirib, doskada umumiy oziq to‘ri chiziladi. «Ip o‘yini»: har bir o‘quvchi bitta organizm rolini oladi, oziq bog‘lanishlari ip bilan ko‘rsatiladi; bitta «organizm» ipni qo‘yib yuborsa, qaysi turlar ta’sirlanishi kuzatiladi.
5. Ekologik muhokama 9 daqiqa
   Savollar: dalada zaharli kimyoviy moddalar ko‘p ishlatilsa, ular zanjir bo‘ylab yirtqich qushlargacha qanday yetib boradi? Yaylov haddan tashqari payhon qilinsa, oziq to‘rida nima o‘zgaradi? «Umumiy yaylov» laboratoriyasi orqali umumiy tabiiy boylikdan oqilona foydalanish qoidalari muhokama qilinadi, Qizil kitobdagi yirtqich qushlar misol qilib olinadi.
6. Mustahkamlash va baholash 4 daqiqa
   O‘quvchilar 5 savollik testni bajaradi, javoblar tekshiriladi va baholanadi.
7. Uyga vazifa 2 daqiqa
   O‘qituvchi uyga vazifani tushuntiradi.

Ekologik bog‘lanish

Oziq to‘ri tabiatdagi turlarni yagona tizimga bog‘laydi, shuning uchun bitta turning yo‘qolishi yoki haddan tashqari ko‘payishi boshqa ko‘plab turlarga ta’sir qiladi. Masalan, yirtqich qushlar va ilonlar kamaysa, kemiruvchilar ko‘payib, ekinlarga zarar yetkazishi mumkin; changlatuvchi hasharotlar zaharli moddalardan qirilsa, ko‘plab o‘simliklar hosili kamayadi. Ayrim zaharli moddalar organizmlarda to‘planib, zanjirning yuqori bo‘g‘inlarida ancha yuqori miqdorga yetadi. Yaylovlardan me’yorida foydalanish, zaharli kimyoviy moddalarni kamaytirish, Qizil kitobdagi turlarni va ularning oziq manbalarini asrash oziq to‘rini sog‘lom saqlaydi.

Saytdagi materiallar

• Laboratoriya: «Umumiy yaylov — tabiat hammaniki»
• Qizil kitob: hayvonlar

Uyga vazifa

1. O‘zingiz tanlagan O‘zbekiston ekosistemasi (Qizilqum cho‘li, tog‘, to‘qay yoki Orol bo‘yi) uchun kamida 6–8 turdan iborat oziq to‘rini chizing va undagi produtsent, konsument va redutsentlarni turli rangda belgilang.
2. Hovlingiz, bog‘ yoki mahalla parkida 20–30 daqiqa kuzatuv o‘tkazing: kim kimni oziq qilayotganini (qush va hasharot, hasharot va o‘simlik va hokazo) yozib, bitta haqiqiy oziq zanjirini tuzing. Imkoni bo‘lsa, qushlar uchun don yoki suv qo‘ying.

Test

1. Oziq zanjiri doimo nimadan boshlanadi?
   1. Yirtqich hayvondan
   2. Yashil o‘simlikdan (produtsentdan)
   3. Zamburug‘dan
   4. O‘txo‘r hayvondan
2. To‘g‘ri tuzilgan oziq zanjirini toping.
   1. Burgut → ilon → kaltakesak → chigirtka → o‘t
   2. Chigirtka → o‘t → ilon → burgut
   3. O‘t → chigirtka → kaltakesak → ilon → burgut
   4. Kaltakesak → o‘t → burgut → chigirtka
3. Oziq to‘ri nima?
   1. O‘zaro kesishgan ko‘plab oziq zanjirlari majmui
   2. Faqat bitta oziq zanjiri
   3. O‘simlik ildizlari to‘plami
   4. Hayvonlar inlari tizimi
4. Energiya oziq zanjirining bir bo‘g‘inidan keyingisiga o‘tganda nima bo‘ladi?
   1. To‘liq saqlanadi
   2. Ikki baravar ko‘payadi
   3. Kamayadi, faqat kichik qismi keyingi bo‘g‘inga o‘tadi
   4. Keyingi bo‘g‘inga umuman o‘tmaydi
5. Hududda yirtqich qushlar va ilonlar yo‘qolib ketsa, eng ehtimolli oqibat qaysi?
   1. O‘t o‘simliklar soni keskin ko‘payadi
   2. Hech narsa o‘zgarmaydi
   3. Chigirtkalar butunlay yo‘qoladi
   4. Sichqon kabi kemiruvchilar ko‘payib, ekinlarga zarar yetkazadi