Biologiya, 7-sinf: O‘simliklarning nafas olishini o‘rganish

• Biologiya
• 7-sinf
• 45 daqiqa

Dars maqsadlari

• O‘quvchilarda o‘simliklarning nafas olishi, uning ahamiyati hamda havo kiradigan yo‘llar (barg og‘izchalari, poyadagi yasmiqchalar, ildiz hujayralari) haqida bilim hosil qilish.
• Tuproq va havo tozaligini, daraxtlarni asrashning ahamiyatini anglatish orqali o‘quvchilarda ekologik mas’uliyatni tarbiyalash.
• Tajriba o‘tkazish, kuzatish, natijalarni jadvalga yozish va xulosa chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantirish.

Jihozlar

• Unib chiqayotgan urug‘lar (loviya yoki bug‘doy) solingan, qopqog‘i yopiq shisha banka (darsdan 1–2 kun oldin tayyorlanadi)
• Quruq urug‘lar solingan nazorat bankasi
• Simga mahkamlangan sham, gugurt
• Tiniq ohakli suv, probirkalar
• Ikkita termometr
• Xona o‘simligi, lupa
• Kompyuter yoki proyektor

Darsning borishi

1. Tashkiliy qism 2 daqiqa
   Salomlashish, davomatni aniqlash. O‘qituvchi dars mavzusi va maqsadini e’lon qiladi.
2. O‘tilgan mavzuni takrorlash 5 daqiqa
   Savol-javob: bargning tuzilishi, og‘izchalarning vazifasi, fotosintezda qanday moddalar hosil bo‘ladi. O‘quvchilar qisqa javob beradi, o‘qituvchi to‘ldiradi.
3. Yangi mavzu bayoni 12 daqiqa
   O‘qituvchi tushuntiradi: nafas olish o‘simlikning barcha tirik hujayralarida kechayu kunduz boradi; organik moddalar kislorod ishtirokida parchalanib, karbonat angidrid, suv va energiya ajraladi. Havo o‘simlikka barg og‘izchalari, poyadagi yasmiqchalar orqali kiradi, ildizlar esa tuproqdagi havodan foydalanadi. Shu sababli tuproqni yumshatish va me’yorida sug‘orish muhimligi ta’kidlanadi.
4. Amaliy ish (guruhlarda tajriba) 12 daqiqa
   1-guruh: unib chiqayotgan urug‘li bankaga yonib turgan sham tushiriladi va u o‘chadi, quruq urug‘li bankada esa yonib turadi. 2-guruh: har ikki banka havosi ohakli suvga o‘tkaziladi; unayotgan urug‘lar bankasidagi havo ohakli suvni loyqalatadi (karbonat angidrid borligi). 3-guruh: ikki bankadagi harorat termometr bilan solishtiriladi. Natijalar daftarga jadval shaklida yoziladi va xulosa chiqariladi.
5. Ekologik muhokama 8 daqiqa
   Savollar: nega botqoqlashgan, zichlashgan yoki sho‘rlangan tuproqda o‘simliklar so‘liydi? Nega daraxt tanasi atrofini asfalt bilan to‘liq yopish zararli? Sinfdagi havo laboratoriyasida odamlar nafasi tufayli yopiq xonada karbonat angidrid to‘planishi ko‘rib chiqiladi va xonani shamollatish, ko‘kalamzorlashtirishning ahamiyati muhokama qilinadi.
6. Mustahkamlash va baholash 4 daqiqa
   O‘quvchilar 5 savollik testni bajaradi, javoblar birgalikda tekshiriladi, faol o‘quvchilar baholanadi.
7. Uyga vazifa 2 daqiqa
   O‘qituvchi uyga vazifani tushuntiradi va kuzatuvni qanday yozish kerakligini ko‘rsatadi.

Ekologik bog‘lanish

O‘simliklar ham biz kabi nafas oladi, ularning ildizlari esa tuproqdagi havoga muhtoj. Tuproq zichlashsa, suv bosib qolsa yoki sho‘rlansa, ildizlar nafas ololmay, o‘simlik nobud bo‘ladi. O‘zbekistonda sug‘orish suvidan noto‘g‘ri foydalanish yer osti suvlarining ko‘tarilishi, tuproqning botqoqlanishi va sho‘rlanishiga olib kelishi mumkin, bu esa ekinlar va daraxtlarga zarar yetkazadi. Shaharlarda daraxt tanasi atrofini asfalt yoki beton bilan to‘liq yopish ham ildizlarga havo va suv o‘tishini qiyinlashtiradi. Shuning uchun tuproqni asrash, suvni me’yorida ishlatish va daraxtlarga g‘amxo‘rlik qilish tabiatni muhofaza qilishning oddiy, lekin muhim qismidir.

Saytdagi materiallar

• Laboratoriya: «Sinfdagi havo»

Uyga vazifa

1. Darslikdagi mavzuni o‘qib, «Nafas olish va uning o‘simlik hayotidagi ahamiyati» mavzusida 5–6 gapdan iborat qisqa matn yozish.
2. Uyingiz yoki mahallangizdagi 2–3 ta daraxt yoki xona o‘simligini kuzating: tuprog‘i zichlashganmi, suv to‘planib qolmaydimi? Kerak bo‘lsa, kattalar bilan birga tuproqni yumshating va kuzatuv natijasini daftarga yozing.

Test

1. O‘simliklar qachon nafas oladi?
   1. Faqat kunduzi
   2. Faqat kechasi
   3. Kechayu kunduz, uzluksiz
   4. Faqat bahorda
2. Nafas olish jarayonida o‘simlik havodan qaysi gazni yutadi?
   1. Kislorod
   2. Karbonat angidrid
   3. Azot
   4. Vodorod
3. Unib chiqayotgan urug‘lar turgan yopiq bankaga yonib turgan sham tushirilsa nima bo‘ladi?
   1. Sham yanada yorqin yonadi
   2. Sham o‘chadi
   3. Hech narsa o‘zgarmaydi
   4. Banka ichida muz hosil bo‘ladi
4. Ohakli suvning loyqalanishi havoda qaysi gaz borligini ko‘rsatadi?
   1. Kislorod
   2. Azot
   3. Karbonat angidrid
   4. Suv bug‘i
5. Nima uchun botqoqlangan tuproqda ko‘plab o‘simliklar nobud bo‘ladi?
   1. Tuproqqa yorug‘lik ko‘p tushadi
   2. Tuproq haddan tashqari qizib ketadi
   3. O‘simlik barglari to‘kilmay qoladi
   4. Ildizlar kislorod yetishmasligidan nafas ololmaydi