Biologiya, 7-sinf: Odam va hayvonlarning nafas olishi

Tekshirilmagan. Material sun’iy intellekt yordamida tayyorlangan va hali o‘qituvchi tomonidan ko‘rib chiqilmagan. Darsda foydalanishdan oldin mazmunini tekshirib oling.

  • Biologiya
  • 7-sinf
  • 45 daqiqa

Dars maqsadlari

  • Hayvonlarda nafas olish a’zolarining xilma-xilligi (tana yuzasi, teri, traxeyalar, jabralar, o‘pkalar) hamda odamning nafas olish a’zolari (burun bo‘shlig‘i, hiqildoq, kekirdak, bronxlar, o‘pkalar) haqida bilim berish.
  • Toza havo va toza suvni asrashga, sog‘lom turmush tarziga (chekmaslik, havoni ifloslantirmaslik) ongli munosabatni tarbiyalash.
  • Nafas olish a’zolarini yashash muhiti bilan bog‘lab taqqoslash, oddiy o‘lchash (nafas soni) va tajriba natijalarini tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish.

Jihozlar

  • Darslik
  • Odamning nafas olish a’zolari jadvali yoki modeli
  • Turli hayvonlarning (gidra, yomg‘ir chuvalchangi, hasharot, baliq, baqa, qush, sutemizuvchi) nafas olish a’zolari tasvirlari
  • Tiniq ohakli suv solingan stakanlar va bir martalik ichimlik naychalari (har bir o‘quvchiga alohida)
  • Sekundomer yoki soat

Darsning borishi

  1. Tashkiliy qism 2 daqiqa
    Salomlashish, davomat, dars mavzusi va maqsadini e’lon qilish, sinfni guruhlarga bo‘lish.
  2. O‘tgan mavzuni takrorlash 5 daqiqa
    O‘quvchilardan nafas olishning mohiyati va o‘simliklar qanday nafas olishi so‘raladi. O‘qituvchi «Suv ostida yashaydigan baliq va quruqlikdagi qush bir xil nafas oladimi?» degan muammoli savol qo‘yadi.
  3. Yangi mavzu bayoni 12 daqiqa
    O‘qituvchi hayvonlarda nafas olish a’zolari yashash muhitiga moslashganini tushuntiradi: bir hujayralilar va gidra butun tana yuzasi orqali, yomg‘ir chuvalchangi nam terisi orqali, hasharotlar traxeyalar orqali, baliqlar suvda erigan kislorodni jabralar orqali, baqalar o‘pka va teri orqali, sudralib yuruvchilar, qushlar va sutemizuvchilar o‘pkalar orqali nafas oladi. Odamda havo burun bo‘shlig‘i, hiqildoq, kekirdak va bronxlar orqali o‘pkaga boradi, burun bo‘shlig‘ida havo isiydi, namlanadi va changdan tozalanadi; nafas olish va chiqarishda diafragma va qovurg‘alararo muskullar qatnashadi.
  4. Amaliy ish: nafas olishni o‘rganish 12 daqiqa
    1) Har bir o‘quvchi o‘z naychasi orqali ohakli suvga ehtiyotkorlik bilan nafas chiqaradi (suvni ichmaslik kerak) — suv loyqalanadi, bu chiqarilgan havoda karbonat angidrid borligini ko‘rsatadi. 2) Juftliklarda tinch holatda bir daqiqadagi nafas soni sanaladi, so‘ng 10–15 marta o‘tirib-turishdan keyin qayta sanaladi. Natijalar jadvalga yoziladi va jismoniy yuklamada organizm ko‘proq kislorod talab qilishi haqida xulosa chiqariladi.
  5. Ekologik suhbat 9 daqiqa
    O‘quvchilar muhokama qiladi: chang, transport va sanoat chiqindilari bilan ifloslangan havo nafas yo‘llariga qanday ta’sir qiladi; Orol dengizining qurigan tubidan ko‘tariladigan tuzli chang atrofdagi aholi va hayvonlar uchun nega xavfli; ifloslangan suvda kislorod kamayganda baliqlar nima uchun nobud bo‘lishi mumkin. O‘qituvchi havoni asrashga hissa qo‘shish yo‘llarini (daraxt ekish, chiqindilarni yoqmaslik, piyoda yurish, velosiped va jamoat transportidan foydalanish, chekmaslik) ta’kidlaydi.
  6. Mustahkamlash, baholash va uyga vazifa 5 daqiqa
    Qisqa test o‘tkaziladi, javoblar birgalikda tekshiriladi, guruhlar baholanadi va uyga vazifa tushuntiriladi.

Ekologik bog‘lanish

Odam va hayvonlarning hayoti to‘xtovsiz kislorod olishga bog‘liq, shuning uchun havo va suvning tozaligi barcha tirik organizmlar uchun hayotiy ahamiyatga ega. Chang, transport va sanoat chiqindilari, chiqindilarni yoqishdan chiqadigan tutun nafas yo‘llari kasalliklarini ko‘paytiradi; Orol bo‘yida qurigan dengiz tubidan ko‘tariladigan tuzli chang esa odamlar, chorva va yovvoyi hayvonlar sog‘lig‘iga salbiy ta’sir qiladi. Suv havzalari ifloslanganda suvda erigan kislorod kamayadi va jabra bilan nafas oluvchi baliqlar hamda boshqa suv jonzotlari nobud bo‘lishi mumkin. Daraxt ekish, transportdan oqilona foydalanish, chiqindilarni yoqmaslik va suv havzalarini ifloslantirmaslik orqali har birimiz toza havo va suvni saqlashga hissa qo‘shamiz.

Saytdagi materiallar

Uyga vazifa

  1. Darslikdagi mavzuni o‘qing va «Hayvonlarning nafas olish a’zolari» jadvalini to‘ldiring: hayvon nomi, yashash muhiti, nafas olish a’zosi (kamida 6 ta hayvon).
  2. Bir hafta davomida uyingiz yoki mahallangizda havo ifloslanishining manbalarini kuzating (masalan, barg yoki chiqindi yoqish, avtomobillar tutuni, chang) va ro‘yxatini tuzing; ularni kamaytirish uchun oilangiz bilan qila oladigan bitta amaliy ishni (xonani muntazam shamollatish, chiqindi yoqmaslik, qisqa masofaga piyoda borish) bajarib, natijasini yozing.

Test

  1. Baliqlar qaysi a’zo yordamida nafas oladi?
    1. O‘pka
    2. Traxeya
    3. Jabra
    4. Teri
  2. Hasharotlarning nafas olish a’zosi qaysi?
    1. Traxeyalar
    2. Jabralar
    3. O‘pkalar
    4. Faqat tana yuzasi
  3. Odamda nafas olish yo‘llarining to‘g‘ri ketma-ketligini ko‘rsating.
    1. Kekirdak → burun bo‘shlig‘i → bronxlar → hiqildoq → o‘pka
    2. Burun bo‘shlig‘i → hiqildoq → kekirdak → bronxlar → o‘pka
    3. Hiqildoq → burun bo‘shlig‘i → o‘pka → bronxlar → kekirdak
    4. Bronxlar → kekirdak → hiqildoq → burun bo‘shlig‘i → o‘pka
  4. Chiqarilgan havo naycha orqali ohakli suvga yuborilganda suv loyqalanadi. Bu nimani isbotlaydi?
    1. Chiqarilgan havoda kislorod ko‘pligini
    2. Chiqarilgan havoda azot yo‘qligini
    3. Chiqarilgan havo sovuq ekanini
    4. Chiqarilgan havoda karbonat angidrid borligini
  5. Suv havzasi ifloslanib, suvda erigan kislorod kamaysa, birinchi navbatda kimlar zarar ko‘radi?
    1. Jabra bilan nafas oluvchi baliqlar
    2. Qirg‘oqdagi daraxtlar
    3. Cho‘ldagi kaltakesaklar
    4. Tog‘dagi qushlar
To‘g‘ri javoblar

1 — C, 2 — A, 3 — B, 4 — D, 5 — A

← Dars ishlanmalari