Biologiya, 7-sinf: Nafas olishning mohiyati. O‘simliklarning nafas olishi

• Biologiya
• 7-sinf
• 45 daqiqa

Dars maqsadlari

• Nafas olish organik moddalarning kislorod ishtirokida parchalanib, hayot uchun zarur energiya ajralishi ekanini, o‘simliklarda nafas olish barg og‘izchalari, yasmiqchalar va ildiz orqali borishini hamda uning fotosintezdan farqini tushuntirish.
• Toza havo, daraxtlar va yashil maydonlarni asrashga, havoni ifloslantirmaslikka ongli munosabatni tarbiyalash.
• Tajriba natijalarini kuzatish, sabab-oqibat bog‘lanishlarini aniqlash va ikki jarayonni taqqoslash ko‘nikmalarini rivojlantirish.

Jihozlar

• Darsdan 1–2 kun oldin ivitib, unib chiqa boshlagan urug‘lar (loviya yoki no‘xat) solingan, qopqog‘i zich yopilgan shisha idish va xuddi shunday, lekin qaynatilgan (unmaydigan) urug‘lar solingan ikkinchi idish
• Uzun gugurt yoki cho‘p, gugurt (faqat o‘qituvchi ishlatadi)
• Ohakli suv (tiniq) va probirkalar
• Barg og‘izchalari tasviri (slayd yoki jadval), bo‘lsa mikroskop va tayyor preparat
• Fotosintez va nafas olishni taqqoslash jadvali shabloni

Darsning borishi

1. Tashkiliy qism 2 daqiqa
   Salomlashish, davomat, dars mavzusi va maqsadini e’lon qilish.
2. Bilimlarni faollashtirish 5 daqiqa
   O‘qituvchi «Barcha tirik organizmlar nafas oladimi? O‘simliklar ham nafas oladimi?» degan savol beradi. O‘quvchilar fotosintez haqida bilganlarini eslab, taxminlarini aytadi.
3. Yangi mavzu bayoni 11 daqiqa
   O‘qituvchi nafas olishning mohiyatini tushuntiradi: hujayralarda organik moddalar kislorod ishtirokida parchalanadi, natijada hayot jarayonlari uchun energiya ajraladi, karbonat angidrid va suv hosil bo‘ladi. O‘simliklar havoni barglardagi og‘izchalar, poyadagi yasmiqchalar orqali oladi, ildizlar esa tuproq orasidagi havodan nafas oladi. Nafas olish kechayu kunduz tinimsiz borishi, fotosintez esa faqat yorug‘likda borishi taqqoslanadi.
4. Amaliy ish: urug‘lar nafas olishini isbotlash 12 daqiqa
   O‘qituvchi unib chiqayotgan urug‘lar solingan idishni ochib, ichiga yonayotgan cho‘pni tushiradi — cho‘p o‘chadi, qaynatilgan urug‘lar idishida esa yonishda davom etadi. So‘ng idishlardagi havo ohakli suvdan o‘tkaziladi yoki ohakli suv solingan probirka idish ichida qoldirilgan bo‘lsa, loyqalanish kuzatiladi. Guruhlar natijalarni yozib, unayotgan urug‘lar kislorodni yutib, karbonat angidrid chiqarganligi haqida xulosa chiqaradi va fotosintez bilan nafas olishni taqqoslash jadvalini to‘ldiradi.
5. Ekologik suhbat 9 daqiqa
   O‘quvchilar quyidagi savollarni muhokama qiladi: nega xonaki o‘simliklarning barglarini changdan tozalab turish kerak; nega tuproqni yumshatish va haddan ortiq sug‘ormaslik ildizlar uchun muhim; shahar havosi chang va gazlar bilan ifloslansa daraxtlarga qanday ta’sir qiladi. O‘qituvchi yashil maydonlar havoni tozalashdagi rolini, daraxtlarni kesmaslik va yangi ko‘chatlar ekishning ahamiyatini ta’kidlaydi.
6. Mustahkamlash, baholash va uyga vazifa 6 daqiqa
   Qisqa test o‘tkaziladi, javoblar birgalikda tekshiriladi. O‘quvchilar baholanadi va uyga vazifa tushuntiriladi.

Ekologik bog‘lanish

O‘simliklar ham boshqa tirik organizmlar kabi nafas oladi, shuning uchun ularning barglari, poyasi va ildizlariga toza havo zarur. Havodagi chang va zararli gazlar barg og‘izchalarini to‘sib, o‘simliklarning nafas olishi va o‘sishini qiyinlashtiradi, haddan tashqari zichlashgan yoki suv bosgan tuproqda esa ildizlar kislorod yetishmasligidan zararlanadi. Shu bilan birga yashil o‘simliklar yorug‘likda fotosintez orqali nafas olishda sarflaganidan ko‘proq kislorod ajratadi va havoni tozalashga yordam beradi. Shahar va qishloqlarda daraxtlarni asrash, yangi ko‘chatlar ekish, havoni ifloslantiruvchi chiqindilarni kamaytirish — ham odamlar, ham o‘simliklar sog‘lig‘i uchun muhim.

Saytdagi materiallar

• Laboratoriya: «Sinfdagi havo»
• Laboratoriya: «Yashil shahar»

Uyga vazifa

1. Darslikdagi mavzuni o‘qing va fotosintez bilan nafas olishni taqqoslovchi jadvalni to‘ldiring (qachon boradi, qanday gaz yutiladi, qanday gaz ajraladi, energiya hosil bo‘ladimi yoki to‘planadimi).
2. Uyingizdagi xonaki o‘simliklar barglarini nam mato bilan changdan tozalang va tuvakdagi tuproqni ehtiyotkorlik bilan yumshating; bir hafta davomida o‘simlik holatini kuzatib, natijani daftarga yozing. Iloji bo‘lsa, mahallangizda bitta daraxt yoki ko‘chatni parvarish qiling (sug‘orish, atrofini tozalash).

Test

1. Nafas olish jarayonida hujayralarda nima sodir bo‘ladi?
   1. Organik moddalar kislorod ishtirokida parchalanib, energiya ajraladi
   2. Yorug‘lik energiyasi hisobiga organik moddalar hosil bo‘ladi
   3. Mineral moddalar tuproqdan so‘riladi
   4. Suv bug‘lanadi va hujayra soviydi
2. O‘simliklar qachon nafas oladi?
   1. Faqat kunduzi
   2. Faqat kechasi
   3. Kechayu kunduz, tinimsiz
   4. Faqat bahorda
3. Unib chiqayotgan urug‘lar turgan yopiq idishga yonayotgan cho‘p tushirilsa, u o‘chadi. Buning sababi nima?
   1. Idishda kislorod ko‘payib ketgan
   2. Urug‘lar nafas olishda kislorodni sarflagan
   3. Idishdagi havo juda issiq bo‘lgan
   4. Urug‘lar suv bug‘i chiqargan
4. O‘simlik poyasidagi qaysi tuzilmalar orqali havo almashinadi?
   1. Ildiz tukchalari
   2. Gultojibarglar
   3. Urug‘ po‘sti
   4. Yasmiqchalar
5. Nima uchun zich, suv bosgan tuproqda ko‘p o‘simliklarning ildizi zararlanadi?
   1. Tuproqda mineral moddalar juda ko‘payib ketadi
   2. Ildizlarga yorug‘lik tushmaydi
   3. Tuproqda havo, ya’ni kislorod yetishmaydi va ildizlar nafas ola olmaydi
   4. Ildizlar fotosintez qila olmaydi