Biologiya, 7-sinf: Mineral o‘g‘itlarning o‘simlik rivojiga ta’sirini o‘rganish

• Biologiya
• 7-sinf
• 45 daqiqa

Dars maqsadlari

• O‘simliklar tuproqdan suv bilan birga mineral moddalarni o‘zlashtirishi, asosiy mineral o‘g‘itlar (azotli, fosforli, kaliyli) va ularning o‘simlik rivojidagi ahamiyati haqida bilim berish.
• O‘g‘itlardan me’yorida foydalanish, tuproq va suv havzalarini ifloslanishdan asrashga mas’uliyatli munosabatni tarbiyalash.
• Tajriba o‘tkazish, nazorat va tajriba variantlarini taqqoslash, o‘lchash natijalarini jadvalga yozib xulosa chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantirish.

Jihozlar

• Darsdan 2–3 hafta oldin o‘qituvchi va o‘quvchilar tomonidan tuvaklarda o‘stirilgan bir xil o‘simliklar (masalan, loviya yoki makkajo‘xori maysalari): nazorat tuvaklar (o‘g‘itsiz) va mineral o‘g‘it eritmasi bilan sug‘orilgan tuvaklar
• Mineral o‘g‘itlar namunalari (azotli, fosforli, kaliyli) yorliqli yopiq idishlarda
• Chizg‘ich, daftar, natijalar jadvali shabloni
• Qo‘lqoplar
• Organik o‘g‘it (kompost yoki chirindi) namunasi

Darsning borishi

1. Tashkiliy qism 2 daqiqa
   Salomlashish, davomat. O‘qituvchi xavfsizlik qoidasini eslatadi: o‘g‘itlarni qo‘l bilan ushlamaslik, tatib ko‘rmaslik, ish tugagach qo‘lni yuvish.
2. Bilimlarni faollashtirish 5 daqiqa
   O‘qituvchi «O‘simlik oziqni qayerdan oladi?» deb so‘raydi. O‘quvchilar ildizning suv va unda erigan mineral moddalarni shimishi, barglarda esa fotosintez orqali organik moddalar hosil bo‘lishini eslaydi.
3. Yangi mavzu bayoni 10 daqiqa
   O‘qituvchi asosiy mineral o‘g‘itlarni tanishtiradi: azotli o‘g‘itlar poya va barglarning o‘sishini tezlashtiradi, fosforli o‘g‘itlar ildiz rivojlanishi, gullash va meva tugishiga yordam beradi, kaliyli o‘g‘itlar moddalar almashinuvini yaxshilab, o‘simlikning noqulay sharoit va kasalliklarga chidamliligini oshiradi. Mineral moddalar yetishmasa barglar sarg‘ayishi, o‘sish sekinlashishi mumkinligi aytiladi. Organik o‘g‘itlar (go‘ng, kompost) tuproq tuzilishini yaxshilashi ham ta’kidlanadi.
4. Amaliy ish: tajriba natijalarini o‘rganish 13 daqiqa
   Guruhlar oldindan o‘stirilgan nazorat va o‘g‘itlangan o‘simliklarni taqqoslaydi: poya balandligini chizg‘ich bilan o‘lchaydi, barglar sonini sanaydi, barg rangini kuzatadi va natijalarni jadvalga yozadi. Har bir guruh o‘g‘itning ta’siri haqida xulosa chiqarib, sinfga aytib beradi. Agar ortiqcha o‘g‘it berilgan tuvak bo‘lsa, undagi o‘simlik holati ham muhokama qilinadi.
5. Ekologik suhbat: o‘g‘itning ortig‘i qayerga ketadi? 9 daqiqa
   O‘qituvchi o‘g‘it me’yoridan ortiq solinsa, o‘simlik uni to‘liq o‘zlashtira olmasligini, ortiqchasi sug‘orish suvi bilan yuvilib, zovurlar orqali daryo, ko‘l va yer osti suvlariga tushishini tushuntiradi. Suvda ozuqa moddalar ko‘payib ketsa suvo‘tlar haddan tashqari ko‘payadi, suvdagi kislorod kamayadi va baliqlar nobud bo‘lishi mumkin; mahsulotlarda nitratlar to‘planishi ham xavfli. O‘quvchilar Orol havzasidagi zovur suvlari muammosini va o‘g‘itni tejamli ishlatish yo‘llarini (tuproq tahlili asosida me’yorida solish, kompost ishlatish, tomchilatib sug‘orish) muhokama qiladi.
6. Mustahkamlash va baholash 4 daqiqa
   O‘quvchilar test savollariga javob beradi, tajriba jadvallari tekshiriladi va guruhlar baholanadi.
7. Uyga vazifa 2 daqiqa
   O‘qituvchi uyga vazifani tushuntiradi va kompost tayyorlash haqida qisqa yo‘l-yo‘riq beradi.

Ekologik bog‘lanish

Mineral o‘g‘itlar hosildorlikni oshiradi, lekin ular me’yoridan ortiq ishlatilsa tuproqda to‘planadi, sug‘orish suvi bilan yuvilib daryo, ko‘l va yer osti suvlarini ifloslantiradi. Suv havzalarida suvo‘tlarning haddan tashqari ko‘payishi kislorod kamayishiga va suv jonzotlarining nobud bo‘lishiga olib keladi, ichimlik suvi sifati yomonlashadi. O‘zbekistonda suv tanqis bo‘lgani va sug‘oriladigan dehqonchilik keng tarqalgani uchun bu muammo ayniqsa dolzarb: ifloslangan zovur suvlari Orol havzasi ekologik holatini ham og‘irlashtirgan omillardan biri hisoblanadi. O‘g‘itni tuproq ehtiyojiga qarab me’yorida solish, organik o‘g‘itlar va kompostdan foydalanish, suvni tejab sug‘orish tabiatni asrashning amaliy yo‘llaridir.

Saytdagi materiallar

• Laboratoriya: «Orol dengizining qurishi»
• Laboratoriya: «Kuniga 5 litr suv»

Uyga vazifa

1. Darsda to‘ldirilgan jadval asosida «Mineral o‘g‘itlar o‘simlik o‘sishiga qanday ta’sir qiladi?» mavzusida 5–6 gaplik xulosa yozing va o‘g‘itlangan hamda o‘g‘itsiz o‘simlikning rasmini chizing.
2. Uyda meva va sabzavot po‘choqlari, quruq barglardan kichik kompost idishi tayyorlashni boshlang (yoki oilangiz bilan tomorqa, bog‘da o‘g‘it qanday ishlatilishini so‘rab bilib, ortiqcha o‘g‘it solinmasligi haqida suhbatlashing) va kuzatuvlaringizni daftarga yozing.

Test

1. Qaysi o‘g‘it asosan poya va barglarning tez o‘sishiga yordam beradi?
   1. Fosforli o‘g‘it
   2. Azotli o‘g‘it
   3. Kaliyli o‘g‘it
   4. Ohak
2. Fosforli o‘g‘itlar o‘simlikda asosan nimaga ta’sir qiladi?
   1. Ildiz rivojlanishi, gullash va meva tugishiga
   2. Faqat barg rangiga
   3. Faqat poyaning uzunligiga
   4. Hech narsaga ta’sir qilmaydi
3. Tajribada o‘g‘it berilmagan tuvakdagi o‘simlik nima uchun kerak?
   1. U ortiqcha, uni tashlab yuborish mumkin
   2. U o‘g‘itni saqlash uchun kerak
   3. U nazorat varianti bo‘lib, natijalarni taqqoslash uchun kerak
   4. U faqat sinfni bezash uchun kerak
4. O‘g‘itlar me’yoridan ortiq ishlatilganda suv havzalarida nima sodir bo‘lishi mumkin?
   1. Suv tiniqlashadi va baliqlar ko‘payadi
   2. Suv sho‘rligi butunlay yo‘qoladi
   3. Hech qanday o‘zgarish bo‘lmaydi
   4. Suvo‘tlar haddan ortiq ko‘payib, suvdagi kislorod kamayadi
5. Quyidagilardan qaysi biri o‘g‘itdan ekologik jihatdan to‘g‘ri foydalanish hisoblanadi?
   1. Hosil ko‘p bo‘lishi uchun o‘g‘itni imkon qadar ko‘p solish
   2. Tuproq ehtiyojiga qarab me’yorida solish va kompostdan foydalanish
   3. O‘g‘it qoldiqlarini ariq suviga to‘kish
   4. O‘g‘itni faqat qishda qorga sepish