Biologiya, 7-sinf: Ekosistemalar. Biosfera

Tekshirilmagan. Material sun’iy intellekt yordamida tayyorlangan va hali o‘qituvchi tomonidan ko‘rib chiqilmagan. Darsda foydalanishdan oldin mazmunini tekshirib oling.

  • Biologiya
  • 7-sinf
  • 45 daqiqa

Dars maqsadlari

  • Ekosistema, uning tirik va jonsiz qismlari, produtsent, konsument va redutsentlar, tabiiy va sun’iy ekosistemalar hamda biosfera va uning chegaralari haqida bilim berish.
  • Inson faoliyatining ekosistemalarga, xususan Orol dengizi va uning atrofiga ta’sirini anglatish orqali tabiatga ehtiyotkor munosabatni tarbiyalash.
  • Tizimli fikrlash, xarita va animatsiyalar bilan ishlash, taqqoslash va xulosa chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantirish.

Jihozlar

  • O‘zbekistonning tabiiy xaritasi
  • Cho‘l, tog‘, to‘qay, ko‘l va dala ekosistemalari rasmlari
  • Biosfera sxemasi (atmosfera, gidrosfera, litosfera)
  • Guruhlar uchun A3 qog‘oz va rangli qalamlar
  • Kompyuter, proyektor

Darsning borishi

  1. Tashkiliy qism 2 daqiqa
    Salomlashish, davomatni aniqlash, dars maqsadini e’lon qilish.
  2. Motivatsiya 5 daqiqa
    O‘qituvchi Orol dengizining qurishi haqidagi animatsiyadan qisqa lavha ko‘rsatib so‘raydi: dengiz qurisa, faqat baliqlar zarar ko‘radimi? O‘quvchilar fikrlarini aytadi.
  3. Yangi mavzu bayoni 12 daqiqa
    Ekosistema ma’lum hududdagi tirik organizmlar va jonsiz tabiat (suv, havo, tuproq, yorug‘lik, harorat) birligi bo‘lib, ular modda va energiya almashinuvi orqali bog‘langani tushuntiriladi. Produtsent, konsument va redutsentlarning vazifasi, tabiiy (cho‘l, to‘qay, tog‘ o‘rmoni, ko‘l) va sun’iy (dala, bog‘, park) ekosistemalar farqi ko‘rsatiladi. Biosfera Yerning hayot tarqalgan qobig‘i bo‘lib, atmosferaning quyi qismi, gidrosfera va litosferaning yuqori qismini qamrab olishi, bu haqdagi ta’limotni V.I. Vernadskiy rivojlantirgani aytiladi.
  4. Guruh ishi: O‘zbekiston ekosistemalari 12 daqiqa
    To‘rt guruh bittadan ekosistemani oladi: Qizilqum cho‘li, Amudaryo bo‘yidagi to‘qay, Chotqol tog‘lari, paxta dalasi. Har bir guruh plakatda jonsiz omillarni, 2–3 tadan produtsent, konsument va redutsentni hamda shu ekosistemaga tahdid soluvchi bitta inson faoliyatini ko‘rsatib, qisqa taqdimot qiladi. Tabiiy va sun’iy ekosistemalar farqi birgalikda xulosa qilinadi.
  5. Ekologik muhokama 9 daqiqa
    Orol fojiasi misolida bitta ekosistemaning buzilishi qo‘shni ekosistemalarga (to‘qaylar, cho‘l, aholining sog‘lig‘i va xo‘jaligi) qanday ta’sir qilishi muhokama qilinadi. Qo‘riqxonalar ekosistemalarni butunligicha saqlashga xizmat qilishi tushuntirilib, saytdagi qo‘riqxonalar bo‘limidan misollar ko‘rsatiladi.
  6. Mustahkamlash va baholash 3 daqiqa
    O‘quvchilar 5 savollik testni bajaradi, javoblar tekshiriladi va baholanadi.
  7. Uyga vazifa 2 daqiqa
    O‘qituvchi uyga vazifani tushuntiradi.

Ekologik bog‘lanish

Ekosistemada barcha qismlar o‘zaro bog‘langan: bitta bo‘g‘in buzilsa, butun tizim o‘zgaradi. Orol dengizining qurishi buning yaqqol misoli: Amudaryo va Sirdaryo suvlarining katta qismi sug‘orishga olinishi natijasida dengiz sayozlashdi, suvi sho‘rlandi, baliqchilik izdan chiqdi, daryo deltasidagi to‘qaylar va ko‘llar qisqardi, ochilib qolgan tubdan tuz va chang ko‘tarila boshladi. Biosfera yagona tizim bo‘lgani uchun mahalliy muammolar kengroq hududlarga ta’sir qiladi. Suvni tejash, ekosistemalarni qo‘riqxonalarda butunligicha saqlash va buzilgan hududlarni tiklash, masalan, Orolning qurigan tubida saksovul ekish biosferani asrashga qo‘shiladigan hissadir.

Saytdagi materiallar

Uyga vazifa

  1. Uyingiz yaqinidagi biror ekosistemani (bog‘, ariq bo‘yi, park yoki dala) tanlab, undagi jonsiz omillar, produtsent, konsument va redutsentlarni sanab yozing.
  2. Oilangizda bir hafta davomida suvni tejash bo‘yicha kamida ikkita odat joriy qiling (masalan, tish yuvganda jo‘mrakni yopish, oqayotgan jo‘mrakni tuzattirish) va natijani daftarga yozing; bu Orol muammosi bilan qanday bog‘liqligini 2–3 gapda tushuntiring.

Test

  1. Ekosistema nima?
    1. Bir turga mansub hayvonlar to‘dasi
    2. Ma’lum hududdagi tirik organizmlar va jonsiz tabiatning o‘zaro bog‘langan birligi
    3. Faqat o‘simliklar jamoasi
    4. Yerning tosh qobig‘i
  2. Ekosistemada quyosh energiyasi yordamida organik moddalarni hosil qiluvchi organizmlar qanday ataladi?
    1. Produtsentlar
    2. Konsumentlar
    3. Redutsentlar
    4. Yirtqichlar
  3. Quyidagilardan qaysi biri sun’iy ekosistema?
    1. Qizilqum cho‘li
    2. Amudaryo bo‘yidagi to‘qay
    3. Tog‘dagi archazor
    4. Paxta dalasi
  4. Biosfera nima?
    1. Faqat atmosfera
    2. Okeanlar yig‘indisi
    3. Yerning hayot tarqalgan qobig‘i
    4. Yerning ichki yadrosi
  5. Orol dengizi qurishining asosiy sababi nima?
    1. Dengizga meteorit tushishi
    2. Daryolar suvining katta qismi sug‘orishga olinib, dengizga kam yetib borishi
    3. Dengizda baliqlarning ko‘payib ketishi
    4. Qishning juda sovuq kelishi
To‘g‘ri javoblar

1 — B, 2 — A, 3 — D, 4 — C, 5 — B

← Dars ishlanmalari