Ekologik ekskursiya va tabiatga sayohat metodikasi
Ekskursiya – o‘quvchini tabiat bilan bevosita uchrashtiradigan, darsda olingan bilimni jonli kuzatuv bilan mustahkamlaydigan taʼlim shakli. Yaxshi tashkil etilgan ekskursiya o‘quvchi xotirasida uzoq saqlanadi, yomon tashkil etilgani esa oddiy sayrga aylanib qoladi. Farqni metodika belgilaydi.
1. Tayyorgarlik bosqichi
- Maqsadni aniqlash. Ekskursiya o‘quv dasturining aniq mavzusiga bog‘lanishi kerak: masalan, "Ekotizim va oziq zanjirlari" (biologiya), "Relyef va tuproq" (geografiya), "Suv havzasi sifati" (kimyo).
- Marshrutni oldindan o‘rganish. Oʻqituvchi marshrutni avval o‘zi bosib o‘tadi, kuzatuv nuqtalarini, xavfli joylarni va dam olish joyini belgilaydi.
- Rasmiy tartib. Maktab maʼmuriyatining ruxsati, ota-onalarning yozma roziligi, o‘quvchilar ro‘yxati va masʼul kattalar belgilanadi.
- Xavfsizlik yo‘riqnomasi. Oʻquvchilar bilan xavfsizlik qoidalari o‘tkaziladi: guruhdan ajramaslik, suv havzalariga yaqinlashmaslik, notanish o‘simlik va zamburug‘larni tatib ko‘rmaslik, mos kiyim-bosh va yetarli ichimlik suvi.
- Jihozlar. Kuzatuv daftari, qalam, lupa, ruletka, termometr, kompas, fotoapparat yoki telefon, namuna uchun qog‘oz paketlar, birinchi tibbiy yordam qutichasi, chiqindi uchun paketlar.
2. Ekskursiya o‘tkazish
Sinfni 4–5 kishilik guruhlarga bo‘lib, har biriga aniq topshiriq bering. Topshiriqlar namunalari:
- 1 m² maydonchadagi o‘simlik turlari sonini sanash va eng ko‘p uchraydiganini aniqlash.
- Kuzatilgan hayvonlar (hasharotlar, qushlar) ro‘yxatini tuzish va ulardan oziq zanjiri tuzish.
- Havo va tuproq haroratini soya va quyoshli joyda o‘lchab, solishtirish.
- Inson faoliyati izlarini (chiqindilar, payhon qilingan joylar, kesilgan daraxtlar) qayd etish va suratga olish.
- Lishayniklarning daraxt po‘stlog‘ida mavjudligini kuzatish – ular havo tozaligining bioindikatori hisoblanadi.
Oʻqituvchi har bir kuzatuv nuqtasida qisqa to‘xtab, guruhlarga yo‘naltiruvchi savollar beradi: "Nima uchun bu yerda o‘simliklar siyrak?", "Bu hasharot nima bilan oziqlanadi?"
3. Tabiatga hurmat qoidalari
Ekskursiyaning o‘zi ekologik tarbiya namunasi bo‘lishi kerak: o‘simliklarni keraksiz yulmaslik, hayvonlarni bezovta qilmaslik, gerbariy uchun faqat keng tarqalgan turlardan oz miqdorda namuna olish, Qizil kitobga kiritilgan turlarga umuman tegmaslik, barcha chiqindilarni olib qaytish. "Tabiatda faqat izlaringizni qoldiring" tamoyilini o‘quvchilarga oldindan tushuntiring.
4. Yakuniy bosqich
Ekskursiyadan keyingi darsda guruhlar natijalarni taqdim etadi: jadval, xarita-sxema, fotosuratlar va xulosalar. Eng yaxshi materiallardan maktab ekologik burchagi uchun ko‘rgazma tayyorlash mumkin. Refleksiya savoli: "Ekskursiyada ko‘rgan eng muhim narsa nima edi va u sizning tabiatga munosabatingizni qanday o‘zgartirdi?"
Muntazam, har faslda bir marta bir xil marshrut bo‘yicha o‘tkaziladigan ekskursiyalar o‘quvchilarga tabiatdagi mavsumiy o‘zgarishlarni kuzatish va kichik uzoq muddatli monitoring olib borish imkonini beradi.