Sudralib yuruvchilar nega kamayib bormoqda va ularni nima uchun asrash kerak?

Ilon yoki kaltakesakni ko‘rgan odam ko‘pincha qo‘rqadi, baʼzan esa uni o‘ldirishga shoshiladi. CABAR.asia nashrida eko-jurnalist Nargis Kosimova shu mavzuda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya institutining gerpetologi Temur Abduraupov bilan suhbatlashgan. Quyida o‘sha maqoladagi asosiy maʼlumotlar qisqacha berilgan.

Sonlar

Oʻzbekistonda sudralib yuruvchilarning 64 turi yashaydi. Ularning 21 tasi, yaʼni har uchinchisi, Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Ilonlar 21 tur, shulardan oltitasi zaharli.

Amfibiyalar va sudralib yuruvchilarni o‘rganadigan fan gerpetologiya deb ataladi.

Kamayish sabablari

• Qurilishlar ko‘payib, cho‘l va qumliklar o‘zlashtirilmoqda, yashash joylari qisqarmoqda.
• Odamlar ilon va echkemarlarni xavfli deb o‘ylab, ko‘rgan zahoti o‘ldiradi.
• Baʼzilar ularning go‘shtini “dori” deb tutadi.
• Iqlim o‘zgarmoqda.

O‘tgan asrning 40–80-yillarida echkemarlar terisi uchun ommaviy ovlangan: undan poyabzal, kamar va sumka tikilgan.

Afsona va haqiqat

Afsona: kaltakesak teriga tegsa, kasallik yuqtiradi.
Haqiqat: bu irim. Olimning aytishicha, uy devorlarida yashaydigan kichkina kaltakesak bir kechada mingga yaqin chivinni yeydi.

Afsona: echkemar echkilarni emadi.
Haqiqat: echkemar sut ichmaydi. U kemiruvchilar, zaharli ilonlar va mayda qushlar bilan oziqlanadi. Suruv o‘tayotganda u yerga yopishib yotadi, oyoq ostida qolsa, o‘zini himoya qilib tishlab oladi. Cho‘ponlar buni ko‘rib, echkemar echkini emyapti, deb o‘ylashgan.

Afsona: ilon odamga o‘zi tashlanadi.
Haqiqat: gerpetologning taʼkidlashicha, sudralib yuruvchilar odamga birinchi bo‘lib hujum qilmaydi. Ilon hayotiga xavf tug‘ilganda, masalan, bexosdan bosib olinganda chaqadi. Kobra avval boshini ko‘tarib, vishillab ogohlantiradi.

Afsona: ilon yoki echkemar go‘shti og‘ir kasalliklarni davolaydi.
Haqiqat: ilmiy tibbiyotda buning isboti yo‘q. Zoologiya institutida tekshirilganda bu go‘shtning tarkibi parranda go‘shtidan deyarli farq qilmasligi maʼlum bo‘lgan.

Afsona: Oʻzbekistonda ulkan ilonlar yashaydi.
Haqiqat: internetdagi videolarda ilon ko‘pincha yaqindan olinib, kattalashtirib ko‘rsatiladi. Pitonlar tropik o‘lkalarda yashaydi, bizning tabiatimizda ular yo‘q.

Tabiatdagi foydasi

Ilon va echkemarlar sichqon, kalamush kabi kemiruvchilarni yeydi. Kemiruvchilar ekinlarga zarar yetkazadi va yuqumli kasalliklarni tarqatadi. Ilon zaharidan qonni suyultiruvchi va og‘riq qoldiruvchi dorilar tayyorlanadi.

Gerpetologning aytishicha, ilon va echkemar tili yordamida havodagi hidni sezib, kemiruvchi ko‘p joyni topadi. Hovliga ilon kirgan bo‘lsa, u yerda sichqon yoki kalamush bor.

Bo‘z echkemar

Olimning aytishicha, echkemar bir marta ko‘rgan odamni keyingi safar taniydi. Har birining o‘z hududi bor, u 1 500 gektargacha yetadi.

Urg‘ochisi 6 tadan 38 tagacha tuxum qo‘yadi, lekin bolalarining atigi 5–10 foizi uch yoshga yetadi. Bo‘z echkemar Qizil kitobga 30 yildan ko‘proq vaqt oldin kiritilgan, shunga qaramay soni ikki baravar kamaygan. Hozir u Jizzax, Farg‘ona, Namangan, Navoiy, Surxondaryo va Xorazm viloyatlarida uchraydi. Mutaxassisning so‘zlariga ko‘ra, tutqunlikda u qattiq stressga tushadi va hayvonot bog‘larida ko‘paymaydi.

Yozyovon qumliklari

Farg‘ona vodiysidagi Yozyovon qumliklarida dunyoning boshqa joyida uchramaydigan beshta sudralib yuruvchi yashaydi, jumladan Rustamov stsink gekkoni va qalqonli gekkoncha. Zoologiya instituti maʼlumotiga ko‘ra, kosmik suratlarda bu qumliklarning inson qo‘li tegmagan qismi 1984-yildan buyon 235 kvadrat kilometrdan 23,2 kvadrat kilometrgacha qisqargani ko‘rinadi. Olimlar qolgan qismini muhofazaga olishni taklif qilgan.

Abduraupov ikki grammlik kaltakesakni asrash nega kerakligini shunday tushuntiradi: tabiatda turlar bir-biriga bog‘langan, bittasi yo‘qolsa, qolganlari qanday o‘zgarishini oldindan aytib bo‘lmaydi.

Jarimalar

Qizil kitobga kiritilgan hayvonlarni tutish va o‘ldirish taqiqlangan. Maqolada keltirilishicha, Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 7-dekabrdagi qarori bilan yo‘qolib ketish xavfi ostidagi turlar uchun jarimalar o‘n baravar oshirilgan: bitta echkemar uchun fuqaro 34 million so‘m to‘laydi.

Ilon yoki echkemarni ko‘rsangiz

• Yaqinlashmang va tegmang, sekin uzoqlashing, kattalarga ayting.
• Uni o‘ldirmang.
• Internetdagi “ulkan ilon” videolariga tekshirmasdan ishonmang.