Ozon qatlami tiklanmoqda: olimlar hisoboti

Ozon qatlami Yerni Quyoshning zararli ultrabinafsha nurlaridan to‘sib turadi. 2023-yil yanvarida BMT yangiliklar xizmati shu qatlam asta-sekin tiklanayotgani haqidagi ilmiy hisobotni eʼlon qildi. Hisobotni BMT ko‘magida ishlaydigan olimlar guruhi har to‘rt yilda bir marta tayyorlaydi.

Monreal bayonnomasi

Ozon qatlamidagi “tuynuk” haqida 1985-yil may oyida Britaniya Antarktika xizmatining uch nafar olimi xabar bergan. 1987-yil sentabrda Monreal bayonnomasi imzolandi. Bu xalqaro kelishuv ozon qatlamini yemiradigan, inson ishlab chiqargan yuzga yaqin moddani ishlab chiqarish va ishlatishni tartibga soladi.

Hisobotga ko‘ra, taqiqlangan moddalarning qariyb 99 foizi muomaladan chiqarilgan. Stratosferaning yuqori qismida ozon qatlami sezilarli tiklangan, odamlarga tushadigan zararli ultrabinafsha nurlar kamaygan.

Tiklanish muddatlari

Hozirgi choralar saqlanib qolsa, ozon qatlami 1980-yildagi, yaʼni “tuynuk” paydo bo‘lishidan oldingi holatiga quyidagi muddatlarda qaytadi:

• dunyoning aksariyat qismida — 2040-yilga borib;
• Arktika ustida — 2045-yilga borib;
• Antarktida ustida — taxminan 2066-yilda.

Antarktida ustidagi ozon tuynugi 2000-yildan beri maydoni va chuqurligi bo‘yicha sekin kichraymoqda. 2019–2021-yillarda uning kattaligi o‘zgarib turgan, olimlar buni asosan ob-havo sharoiti bilan izohlaydi.

Iqlimga foydasi

Hisobotda aytilishicha, Monreal bayonnomasi sayyoramizni taxminan 0,5 daraja qo‘shimcha isishdan ham saqlab qolgan. 2016-yilda qabul qilingan Kigali tuzatishi gidroftoruglerodlarni bosqichma-bosqich kamaytirishni talab qiladi. Bu gazlar ozonni bevosita yemirmaydi, lekin kuchli issiqxona gazlari hisoblanadi. Olimlar hisobiga ko‘ra, tuzatish 2100-yilgacha yana 0,3–0,5 daraja isishning oldini oladi.

Jahon meteorologiya tashkilotining o‘sha paytdagi bosh kotibi Petteri Taalas ozon bo‘yicha qilingan ishlarni iqlim bo‘yicha harakatlar uchun namuna deb atagan.