Tardigradlar: kosmosda ham tirik qolgan suv ayiqchalari

Tabiatda shunday mavjudotlar borki, ularni oddiy ko‘z bilan ko‘rish qiyin, lekin chidamliligi bo‘yicha ular deyarli tengsiz. Shulardan biri – tardigradlar, xalq tilida «suv ayiqchalari» deb ataladigan mitti umurtqasiz hayvonlardir. Ularning ko‘pchiligining uzunligi yarim millimetr atrofida bo‘ladi.

Kim kashf etgan?

Tardigradlarni birinchi bo‘lib 1773-yilda nemis ruhoniysi va tabiatshunosi Iogann Avgust Gyotse tasvirlagan. U mikroskop ostida sekin, lapanglab yuradigan bu jonzotni «kichkina suv ayig‘i» deb atagan. Bugungi kunda olimlar tardigradlarning mingdan ortiq turini aniqlagan.

Qayerda yashaydi?

Suv ayiqchalari deyarli hamma joyda uchraydi: daraxt po‘stlog‘idagi mox va lishayniklarda, tuproqda, chuchuk suv havzalarida, dengiz tubida, baland tog‘larda va qutb muzliklarida. Ehtimol, hovlingizdagi eski devorga yopishgan mox orasida ham ular yashayotgandir.

Sirli «uyqu» holati

Tardigradlarning asosiy siri – kriptobioz deb ataladigan holat. Atrof-muhit qurib qolsa, hayvon oyoqlarini ichiga tortib, bochkasimon quruq tugunchaga aylanadi. Bu holatda uning tanasidagi suv keskin kamayadi, moddalar almashinuvi esa deyarli to‘xtaydi. Sharoit yaxshilanib, suv paydo bo‘lganda tardigrad yana «uyg‘onadi» va hayotini davom ettiradi.

Ana shu holatda ular juda past va juda yuqori haroratga, kuchli radiatsiyaga, katta bosimga chidashi laboratoriya tajribalarida isbotlangan.

Ochiq kosmosdagi tajriba

2007-yilda Yevropa olimlari quritilgan tardigradlarni «Foton-M3» sunʼiy yo‘ldoshida ochiq kosmos sharoitiga chiqarishgan. Yerga qaytgach, hayvonlarning bir qismi qayta tirilgani va hatto nasl qoldirgani aniqlangan. Bu – ochiq kosmos vakuumiga bardosh bergan birinchi hayvonlar haqidagi ilmiy dalillardan biri bo‘lgan.

Bu bizga nima beradi?

• Olimlar tardigradlar hujayralarini himoya qiluvchi maxsus oqsillarni o‘rganib, dori-darmon va vaksinalarni muzlatgichsiz saqlash usullarini izlamoqda.
• Ular hayotning qanchalik moslashuvchan ekanini va boshqa sayyoralarda hayot bo‘lishi mumkinligi haqidagi savollarni o‘rganishga yordam beradi.
• Tardigradlar mox va tuproq ekotizimining kichik, ammo muhim aʼzosi: ular suvo‘tlar, bakteriyalar va mayda jonzotlar bilan oziqlanadi.

Tardigradlar misoli shuni ko‘rsatadiki, tabiatning eng mitti jonzotlari ham ilm-fan uchun katta kashfiyotlar manbai bo‘lishi mumkin. Shuning uchun har bir tirik organizm – hatto ko‘zga ko‘rinmaydigani ham – eʼtibor va hurmatga loyiq.