«Yer – xazina, suv – gavhar»: xalq donoligida suvga ehtirom
Oʻzbekiston hududida qadimdan dehqonchilik sug‘orishga asoslangan. Yomg‘ir kam yog‘adigan, yozi jazirama bo‘lgan o‘lkada suv hayot va baraka manbai hisoblangan. Shuning uchun xalqimizning og‘zaki ijodida suvga bag‘ishlangan maqollar, udumlar va rivoyatlar juda ko‘p.
Suv haqidagi maqollar
Maqollarda suv eng qimmatbaho boyliklarga qiyoslanadi:
- «Yer – xazina, suv – gavhar». Yer boylik bo‘lsa, uni jonlantiruvchi suv undan ham qimmatli.
- «Suv – zar, suvchi – zargar». Suvni to‘g‘ri taqsimlaydigan, uni asraydigan inson zargardek hurmatga loyiq.
- «Suv qatrasi – dur qatrasi». Hatto bir tomchi suv ham gavhardek qadrli.
- «Suv keldi – nur keldi». Suv kelgan yerda hayot, obodlik va quvonch paydo bo‘ladi.
- «Suvsiz yer – jonsiz jasad». Suvsiz tuproq hayot bera olmaydi.
- «El hayoti yer bilan, yer hayoti suv bilan». Inson, yer va suv bir zanjirning halqalari – birini asramasak, boshqasi ham yo‘qoladi.
Odob va ogohlantirish
Ayrim maqollar bevosita xulq-odobga qaratilgan. «Suv ichadigan qudug‘ingga tupurma» maqoli ko‘chma maʼnoda yaxshilikni unutmaslikka chaqirsa-da, uning to‘g‘ridan-to‘g‘ri maʼnosi ham muhim: o‘zing foydalanadigan suv manbaini ifloslantirma. «Suvni ko‘rmay etik yechma» esa har bir ishga puxta o‘ylab kirishishni o‘rgatadi.
Suv bilan bog‘liq udumlar
Ota-bobolarimiz bolalarga yoshlikdan quyidagi odoblarni singdirgan:
- oqar suvga tupurmaslik, unga chiqindi va iflos narsalarni tashlamaslik;
- ariq bo‘yida qo‘l-oyoq yuvilgan iflos suvni qayta oqimga to‘kmaslik;
- suvni behuda oqizib yubormaslik, ortiqcha sarflamaslik;
- non ushog‘i singari suvni ham neʼmat deb bilish.
Bu odoblar ko‘pincha irimlar va rivoyatlar orqali yetkazilgan. Masalan, xalq orasida suvni bulg‘agan kishi barakadan ayriladi degan qarash keng tarqalgan. Bunday irimlar ilmiy asosga ega bo‘lmasa-da, ular ortida chuqur ekologik hikmat yotadi: bir mahallaning ariqdagi suvi quyidagi boshqa mahallaning ichimlik va sug‘orish suvi bo‘lgan.
Ariq va hovuz madaniyati
Eski shahar va qishloqlarda mahalla ahli ariq va hovuzlarni birgalikda tozalagan, ular atrofiga tol va tut ekkan. Suvni navbat bilan taqsimlash ishlari bilan esa mahalla hurmatini qozongan suv taqsimlovchi – mirob shug‘ullangan. Bu – suvdan adolatli va tejamkor foydalanishning xalq tomonidan yaratilgan tizimi edi.
Bugungi saboq
Bugun Oʻzbekiston suv tanqisligi keskin sezilayotgan mamlakatlar qatorida. Shunday sharoitda ajdodlarimizning «suv – gavhar» degan hikmati yangi mazmun kasb etadi. Jo‘mrakni o‘z vaqtida yopish, ariqqa chiqindi tashlamaslik, bog‘ni tejamkor usulda sug‘orish – bularning barchasi xalq donoligini kundalik hayotda amalda qo‘llash demakdir.