«Birni kessang, o‘nni ek»: xalq qarashlarida daraxt va ko‘chat

Xalq og‘zaki ijodida daraxt alohida o‘rin tutadi. U soya va meva beruvchi o‘simlik bo‘lishi bilan birga, hayot, oila va avlodlar davomiyligining ramzi hamdir. Bejiz nasl-nasab ro‘yxati «shajara» deb atalmaydi – bu so‘z arabchada «daraxt» degan maʼnoni beradi.

Daraxt haqidagi maqollar

• «Birni kessang, o‘nni ek». Eng mashhur ekologik maqollardan biri. U tabiatdan olganingni ko‘pi bilan qaytarishni o‘rgatadi.
• «Toshsiz tog‘ bo‘lmas, ko‘chatsiz bog‘ bo‘lmas». Bog‘ o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi, uni inson mehnati bilan barpo etadi.
• «Bog‘bon bog‘ini tuzar, dehqon dalasin suzar». Har kim o‘z yerini, o‘z bog‘ini parvarish qilishi kerak.
• «Sada soya berar, tol – xoda». Har bir daraxtning o‘z foydasi bor: biri soya beradi, boshqasi qurilish uchun yog‘och.

Farzand va nihol

Ko‘plab xonadonlarda farzand tug‘ilganda uning sharafiga ko‘chat ekish odati bo‘lgan. Bola ulg‘ayganda o‘z daraxtini tanib, unga qarab yurgan. Bu udum bolaga tabiat bilan qondoshlik hissini singdirgan: daraxt ham, inson ham parvarishga muhtoj, ikkalasi ham ildiz otib, ulg‘ayadi.

Uy qurilganda hovliga tok, o‘rik, tut kabi mevali daraxtlar ekilgan. Ko‘chalar bo‘ylab ariq yoqasiga tol va terak o‘tqazilgan. Ularning soyasi yozgi jaziramada qishloq va mahallani salqin saqlagan.

Mevali daraxtga ehtirom

Xalq orasida mevali daraxtni sababsiz kesish yomon ish hisoblangan. Bunday qilgan kishi baxtsizlikka uchraydi, uyining barakasi ketadi degan irimlar bor edi. Bu ishonchlar ortida hayotiy tajriba yotadi: bitta mevali daraxt yillar davomida oilani boqadi, uni o‘stirish uchun esa ko‘p yillik mehnat kerak.

Chinor – asrlar guvohi

Chinor xalqimiz orasida uzoq umr, qudrat va barqarorlik ramzi hisoblanadi. Ko‘plab qadimiy masjid, qadamjo va mahalla guzarlarida yuzlab yil yashagan chinorlar hozir ham saqlanib qolgan. Samarqand viloyatining Urgut tumanidagi «Chor chinor» bog‘i shunday qadimiy daraxtlari bilan mashhur. Odamlar bunday daraxtlarni avaylab-asrab, ularning shoxini sindirmaslikka harakat qilgan.

Xalq ertaklarida daraxt

Ertak va dostonlarda qahramonlar ko‘pincha daraxt soyasida dam oladi, daraxt ostidan buloq topadi yoki daraxtdan maslahat oladi. Daraxt – yo‘lovchiga panoh, qushlarga uya, chanqoqqa soya. Bunday obrazlar bolalarda tabiatga mehr uyg‘otgan.

Udum va bugungi kun

Xalqimizning «Birni kessang, o‘nni ek» degan hikmati bugun «Yashil makon» kabi keng ko‘lamli ko‘kalamzorlashtirish loyihalarida o‘z davomini topmoqda. Har bir o‘quvchi maktab hovlisida yoki mahallasida hech bo‘lmaganda bitta ko‘chat ekib, uni parvarish qilsa, bu – ajdodlar anʼanasiga eng go‘zal ehtirom bo‘ladi.