Beruniy va Ibn Sino: buyuk allomalarimizning tabiat haqidagi qarashlari

Ekologiya mustaqil fan sifatida XIX asrda shakllangan bo‘lsa-da, tabiat va inson munosabatlari haqidagi chuqur fikrlarni ancha oldin yashagan allomalarimiz asarlarida ham uchratamiz. Ularning eng yorqin namoyandalari – Abu Rayhon Beruniy va Abu Ali ibn Sino.

Abu Rayhon Beruniy (973–1048)

Beruniy Xorazmning qadimiy poytaxti Kat shahrida tug‘ilgan. U astronomiya, geografiya, geodeziya, mineralogiya, tarix va farmakologiya kabi ko‘plab fanlar bo‘yicha asarlar yozgan.

• Yer yuzasining o‘zgarib turishi. Beruniy Hindiston tekisliklarini kuzatib, daryolar tog‘lardan oqizib keltirgan toshlar tog‘dan uzoqlashgan sari maydalashib, qumga aylanishini yozgan. U bu tekisliklar qadimda dengiz bo‘lgan va keyinchalik daryo yotqiziqlari bilan to‘lgan degan xulosaga kelgan.
• Daryolar o‘zanining o‘zgarishi. Olim Amudaryo o‘zanining tarix davomida o‘zgarib turgani, uning suvi bir vaqtlar boshqa yo‘nalishda oqqani haqida maʼlumotlar qoldirgan. Bu tabiatning doimiy harakatda ekanini ko‘rsatadi.
• Tabiiy boyliklar. «Mineralogiya» asarida u qimmatbaho toshlar va metallarni tasvirlab, ularning xossalarini tajriba asosida o‘rgangan. «Saydana» asarida esa ko‘plab dorivor o‘simliklar, ularning turli xalqlar tilidagi nomlari va xususiyatlarini jamlagan.

Beruniyning ilmiy uslubi – kuzatish, taqqoslash va tajribaga asoslanish – bugungi tabiatshunoslikning ham asosiy tamoyilidir.

Abu Ali ibn Sino (980–1037)

Ibn Sino Buxoro yaqinidagi Afshona qishlog‘ida tug‘ilgan. Uning «Tib qonunlari» asari asrlar davomida Sharq va Gʻarbda tibbiyotning asosiy darsligi bo‘lib kelgan. Bu asarda salomatlikni saqlashda atrof-muhitning roli alohida taʼkidlanadi.

• Havo. Ibn Sino toza havoni sog‘liq uchun eng zarur omillardan biri deb bilgan. U botqoqlik, chirindi, tutun va chang bilan ifloslangan havo kasalliklarga sabab bo‘lishini yozgan.
• Suv. Alloma suvlarni sifatiga ko‘ra farqlagan: toza manbadan chiqqan, oqib turgan, quyosh nuri tushadigan suvni eng yaxshi deb, turg‘un va loyqa suvni esa zararli deb hisoblagan. U suvni qaynatish va tindirish orqali tozalash usullarini ham tavsiya qilgan.
• Turar joy. Ibn Sino uy qurish uchun joy tanlashda havo harakati, quyosh nuri, tuproq va suv manbalarining holatini hisobga olish kerakligini taʼkidlagan.
• Muvozanat. U salomatlikni inson va uni o‘rab turgan muhit o‘rtasidagi muvozanat deb bilgan: ovqatlanish, harakat va dam olish, uyqu va ruhiy holat meʼyorida bo‘lishi kerak.

Bugungi kun uchun saboq

Ming yil avval yashagan allomalarimiz toza havo, toza suv va sog‘lom muhit inson hayotining asosi ekanini yaxshi tushungan. Bugun biz bu merosni nafaqat faxr bilan eslashimiz, balki amalda davom ettirishimiz kerak: suv manbalarini asrash, havoni ifloslantirmaslik, tabiatni ilmiy asosda o‘rganish – ajdodlarimiz vasiyatiga sodiqlikdir.