Aleksandr fon Gumboldt: tabiatni yagona tizim sifatida ko‘rgan olim
«Ekologiya» atamasi paydo bo‘lishidan ancha oldin ham tabiatga yaxlit tizim sifatida qaragan olimlar bo‘lgan. Ularning eng mashhurlaridan biri – nemis tabiatshunosi va sayyohi Aleksandr fon Gumboldt (1769–1859). Ko‘plab tarixchilar uni zamonaviy ekologik qarashlarning asoschilaridan biri deb hisoblaydi.
Amerikaga ekspeditsiya
1799–1804-yillarda Gumboldt fransuz botanigi Eme Bonplan bilan birga Janubiy va Markaziy Amerika bo‘ylab ulkan ilmiy sayohat qildi. U tropik o‘rmonlar, daryolar va vulqonlarni o‘rganib, minglab o‘simlik namunalarini yig‘di, harorat, bosim va balandlikni o‘lchadi. 1802-yilda u Ekvadordagi Chimboraso vulqoniga ko‘tarilib, o‘sha davr uchun rekord balandlikka chiqqan edi.
Tabiat kartinasi
Chimborasodagi kuzatuvlari asosida Gumboldt mashhur chizmasini yaratdi. Unda tog‘ etagidan cho‘qqisigacha o‘simliklar balandlikka qarab qanday almashishi ko‘rsatilgan edi. Olim tog‘ga ko‘tarilish ekvatordan qutbga tomon harakatlanishga o‘xshashini, yaʼni o‘simlik mintaqalari iqlimga bog‘liqligini tushuntirdi. Bu g‘oya keyinchalik biogeografiya faniga asos bo‘ldi.
Valensiya ko‘li saboqlari
1800-yilda Venesueladagi Valensiya ko‘li bo‘yida Gumboldt suv sathi pasayib borayotganini kuzatdi. Mahalliy aholi bilan suhbatlar va o‘z tadqiqotlari asosida u buning sababi atrofdagi o‘rmonlarning kesilishi va suvning sug‘orish uchun ko‘plab olinishi ekanini aniqladi. Gumboldt o‘rmonlar tuproqni namlikda ushlab turishi, buloqlarni to‘yintirishi va mahalliy iqlimga taʼsir qilishini yozdi. Bu – inson faoliyati tabiatni o‘zgartirishi mumkinligi haqidagi ilk ilmiy ogohlantirishlardan biri edi.
«Kosmos» – olamning yaxlit manzarasi
Umrining oxirgi yillarida Gumboldt besh jildlik «Kosmos» asarini yozdi (1845–1862). Unda u yulduzlardan tortib o‘simliklargacha bo‘lgan butun olamni yagona, o‘zaro bog‘liq tizim sifatida tasvirlashga harakat qildi. Olimning asosiy g‘oyasi shunday edi: tabiatda hamma narsa o‘zaro taʼsirda, bir bo‘g‘in buzilsa, butun zanjir izdan chiqadi.
Markaziy Osiyo bilan aloqasi
1829-yilda Gumboldt Rossiya imperiyasi bo‘ylab sayohat qilib, Ural va Oltoy tog‘larigacha yetib bordi. U Markaziy Osiyo tabiati bilan ham qiziqqan va bu mintaqaning tog‘ tizimlari haqida asarlar yozgan.
Merosi
- Tinch okeanidagi sovuq oqim, pingvinning bir turi, ko‘plab o‘simliklar, tog‘ va shaharlar uning nomi bilan atalgan.
- Uning qarashlari Charlz Darvin, Genri Toro, Jon Muir kabi olim va mutafakkirlarga katta taʼsir ko‘rsatgan.
- Gumboldtning «tabiat – yagona tirik tizim» degan g‘oyasi bugungi ekologiya fanining asosiy tamoyillaridan biriga aylangan.
Gumboldt hayoti bizga muhim saboq beradi: tabiatni tushunish uchun uni qismlarga bo‘lib emas, bir butun sifatida o‘rganish kerak.