PISA: Suv tanqisligi: egatlab va tomchilatib sug‘orish
Tekshirilmagan. Material sun’iy intellekt yordamida tayyorlangan va hali o‘qituvchi tomonidan ko‘rib chiqilmagan. Darsda foydalanishdan oldin mazmunini tekshirib oling.
Vaziyat
Markaziy Osiyoning katta qismida iqlim quruq, yozda yog‘ingarchilik juda kam. Shu sababli dehqonchilik asosan daryolardan olinadigan suv bilan sug‘orishga tayanadi va mintaqa suvining katta qismi aynan qishloq xo‘jaligiga sarflanadi. An’anaviy egatlab sug‘orishda suv dala bo‘ylab ochiq egatlardan oqiziladi. Bunda suvning bir qismi quyosh ostida bug‘lanib ketadi, bir qismi ildizlar yetmaydigan chuqurlikka singib ketadi yoki dala chetidan oqib chiqadi. Ortiqcha sug‘orish yer osti suvlari sathini ko‘tarib, tuproqning sho‘rlanishiga ham olib kelishi mumkin. Tomchilatib sug‘orishda esa suv ingichka quvurlar orqali har bir o‘simlik ildiziga tomchilab yetkaziladi. Bir fermer ikki usulni solishtirish uchun o‘z xo‘jaligida kichik tajriba o‘tkazdi va natijalarni yozib bordi.
| Sug‘orish usuli | Sarflangan suv (m³) | Hosil (tonna) |
|---|---|---|
| Egatlab sug‘orish | 6000 | 3,0 |
| Yomg‘irlatib sug‘orish | 4800 | 3,2 |
| Tomchilatib sug‘orish | 3600 | 3,6 |
Savollar
- Ma’lumotlar bilan ishlash. Har bir usulda 1 tonna hosil olish uchun qancha suv sarflanganini hisoblang. Qaysi usul suvdan eng samarali foydalanadi?
- Tanlovli savol. Tomchilatib sug‘orishda suv tejalishining asosiy sababi qaysi?
- A) O‘simliklar bu usulda kamroq suvga muhtoj bo‘lib qoladi
- B) Suv bevosita ildiz zonasiga beriladi, shuning uchun bug‘lanish, chuqur singish va oqib ketish kamayadi
- C) Quvurdagi suv tozaroq bo‘lgani uchun o‘simlik uni tezroq o‘zlashtiradi
- D) Bu usulda dalalar faqat kechasi sug‘oriladi
- Ochiq javobli savol. Fermer: «Tajribam tomchilatib sug‘orish hosilni ham oshirishini isbotladi», deydi. Bu xulosa ishonchli bo‘lishi uchun tajribada qaysi shartlar bir xil bo‘lishi kerak edi? Kamida uchtasini yozing va tajribani qanday yaxshilash mumkinligini ayting.
- Ochiq javobli savol. Tomchilatib sug‘orish suvni tejasa ham, hamma fermerlar undan foydalanmaydi. Buning ikkita mumkin bo‘lgan sababini yozing va ulardan biriga yechim taklif qiling.
Javoblar va baholash mezonlari
- To‘liq ball: egatlab — 2000 m³, yomg‘irlatib — 1500 m³, tomchilatib — 1000 m³ bir tonna hosilga; eng samaralisi tomchilatib sug‘orish (egatlab usulga nisbatan ikki barobar kam suv). Qisman ball: usul to‘g‘ri tanlangan, lekin hisob-kitobda bitta xato bor yoki hisob-kitob ko‘rsatilmagan. Ball yo‘q: noto‘g‘ri usul tanlangan yoki faqat sarflangan suv ustuni solishtirilib, hosil hisobga olinmagan.
- To‘g‘ri javob: B.
- To‘liq ball: kamida uchta bir xil saqlanishi kerak bo‘lgan shartni ko‘rsatadi (tuproq turi va unumdorligi, ekin navi, ekish muddati, o‘g‘it va parvarish, ob-havo/joylashuv, maydon o‘lchami) va yaxshilash yo‘lini taklif qiladi (tajribani bir necha dalada yoki bir necha yil takrorlash). Qisman ball: faqat 1–2 ta shart ko‘rsatilgan yoki takrorlash zarurligi aytilmagan. Ball yo‘q: «ha, isbotladi» kabi javob, shartlar ko‘rsatilmagan.
- To‘liq ball: ikkita asosli sabab (quvurlar va jihozlarni o‘rnatish uchun dastlabki xarajat; tizimga texnik xizmat ko‘rsatish — tomizgichlar tiqilib qolishi, suvni filtrlash zarurati; bilim va tajriba yetishmasligi) va ulardan biriga mos yechim (imtiyozli kredit yoki subsidiya, fermerlar uchun o‘quv kurslari, bir necha xo‘jalikning birgalikda jihoz sotib olishi). Qisman ball: sabablar to‘g‘ri, yechim yo‘q yoki faqat bitta sabab va yechim. Ball yo‘q: sabablar aloqasiz.