PISA: Shahar havosi va harorat inversiyasi: qishki tutun
Tekshirilmagan. Material sun’iy intellekt yordamida tayyorlangan va hali o‘qituvchi tomonidan ko‘rib chiqilmagan. Darsda foydalanishdan oldin mazmunini tekshirib oling.
Vaziyat
Odatda havo harorati balandlikka ko‘tarilgan sari pasayadi. Yer yuzasi yaqinidagi iliq havo yuqoriga ko‘tariladi va o‘zi bilan tutun hamda changni olib ketadi, ular balandda tarqalib ketadi. Biroq qishda, ayniqsa shamolsiz va ochiq tunlarda, yer yuzasi tez soviydi. Natijada yer ustida sovuq havo qatlami hosil bo‘ladi, uning tepasida esa iliqroq havo qatlami turadi. Bu hodisa harorat inversiyasi deb ataladi. Sovuq havo og‘irroq bo‘lgani uchun yuqoriga ko‘tarilmaydi, iliq qatlam esa shahar ustida go‘yo qopqoq vazifasini bajaradi. Avtomobillar, uylarni ko‘mir va o‘tin bilan isitish, barg va chiqindi yoqishdan chiqqan zarrachalar shu qopqoq ostida to‘planib qoladi. Ayniqsa PM2.5 — diametri 2,5 mikrometrdan kichik zarrachalar xavfli, chunki ular nafas olganda o‘pkaning chuqur qismlarigacha yetib boradi.
| Soat | Sokin, ayozli qish kuni | Shamolli qish kuni |
|---|---|---|
| 06:00 | 110 | 40 |
| 09:00 | 140 | 55 |
| 13:00 | 70 | 35 |
| 18:00 | 150 | 50 |
| 22:00 | 170 | 45 |
Savollar
- Tanlovli savol. Harorat inversiyasi holatini qaysi ta’rif to‘g‘ri ifodalaydi?
- A) Yer yuzasidagi havo iliq, yuqorida esa havo sovuqroq bo‘ladi
- B) Yer yuzasi yaqinida sovuq havo qatlami, uning ustida iliqroq qatlam joylashadi
- C) Havo harorati kun davomida o‘zgarmay turadi
- D) Kuchli shamol tutunni shahar ustida ushlab qoladi
- Ma’lumotlar bilan ishlash. Jadvalga qarang. 1) Sokin kunda PM2.5 miqdori shamolli kunga nisbatan qanday? 2) Sokin kunda soat 13:00 da miqdor nega ertalab va kechqurunga qaraganda pastroq bo‘lishi mumkin?
- Ochiq javobli savol. Bir o‘quvchi: «Shahardagi tutun faqat zavodlardan keladi, avtomobillarning ta’siri yo‘q», dedi. Sizda ikkita ko‘chma PM2.5 o‘lchagich bor. Bu fikrni tekshirish uchun qanday kuzatuv o‘tkazasiz? Nimalarni bir xil saqlash kerak?
- Ochiq javobli savol. Ob-havo xizmati ertaga sokin, ayozli kun bo‘lishini e’lon qildi. Oila va mahalla darajasida havo ifloslanishini kamaytirish uchun ikkita amaliy tavsiya bering va nima uchun aynan shunday kunlarda bu muhimligini tushuntiring.
Javoblar va baholash mezonlari
- To‘g‘ri javob: B. A — odatiy holat tavsifi; D — aksincha, shamol zarrachalarni tarqatadi.
- To‘liq ball: 1) sokin kunda barcha soatlarda miqdor sezilarli yuqori (taxminan 2–4 barobar), chunki shamol zarrachalarni tarqatmaydi; 2) kunduzi quyosh yer yuzasini isitadi, sovuq qatlam iliydi, inversiya zaiflashadi va havo vertikal aralashib, zarrachalar yuqoriga tarqaladi; kechqurun yer yana soviydi, inversiya kuchayadi, bundan tashqari, bu vaqtda transport va isitish ham ko‘payadi. Qisman ball: ikki savoldan faqat biriga to‘g‘ri javob beradi yoki 2-savolga faqat «kunduzi mashina kam» deb, inversiya zaiflashishini aytmaydi. Ball yo‘q: jadvalni noto‘g‘ri o‘qiydi yoki tushuntirish yo‘q.
- To‘liq ball: aniq reja taklif qiladi — masalan, bir o‘lchagichni gavjum yo‘l yoniga, ikkinchisini zavoddan ham, yo‘ldan ham uzoqroq joyga (bog‘ ichiga) qo‘yib, bir vaqtda o‘lchash yoki bir joyda tirband soatlar bilan tinch soatlarni solishtirish; bir xil saqlanadiganlarni ko‘rsatadi (o‘lchash vaqti, ob-havo, balandlik, asbob turi) va o‘lchashni bir necha kun takrorlash kerakligini aytadi. Qisman ball: solishtirish g‘oyasi bor, lekin bir xil saqlanadigan shartlar yoki takrorlash ko‘rsatilmagan. Ball yo‘q: faqat fikr bildiradi («mashinalar ham tutun chiqaradi»), kuzatuv rejasi yo‘q.
- To‘liq ball: ikkita asosli tavsiya (masalan, barg va chiqindini yoqmaslik; avtomobil o‘rniga jamoat transportidan yoki piyoda yurishdan foydalanish; dvigatelni bekorga ishlatib turmaslik; imkon bo‘lsa uyni ko‘mir o‘rniga toza yoqilg‘i bilan isitish) va tushuntirish: inversiya paytida zarrachalar tarqalmay yerga yaqin qatlamda to‘planadi, shuning uchun har qanday qo‘shimcha chiqindi havo sifatini ayniqsa yomonlashtiradi. Qisman ball: tavsiyalar to‘g‘ri, lekin inversiya bilan bog‘lanmagan yoki faqat bitta tavsiya asoslangan. Ball yo‘q: tavsiyalar muammoga aloqasiz.