PISA: Orol dengizining qurishi: sabab va oqibatlar
Tekshirilmagan. Material sun’iy intellekt yordamida tayyorlangan va hali o‘qituvchi tomonidan ko‘rib chiqilmagan. Darsda foydalanishdan oldin mazmunini tekshirib oling.
Vaziyat
Orol dengizi bir paytlar dunyodagi eng katta ko‘llardan biri edi. U asosan ikki daryo — Amudaryo va Sirdaryo suvi bilan to‘yinib turardi. XX asrning ikkinchi yarmida bu daryolar suvining katta qismi paxta va boshqa ekinlarni sug‘orish uchun kanallarga burib yuborildi. Dengizga yetib boradigan suv keskin kamaydi, bug‘lanish esa avvalgidek davom etdi. Natijada dengiz sathi pasayib, qirg‘oq chizig‘i o‘nlab kilometrga chekindi. Suv hajmi kamaygani sari undagi tuz miqdori ortdi, ko‘plab baliq turlari yo‘qoldi va baliqchilik xo‘jaliklari yopildi. Qurigan dengiz tubida Orolqum cho‘li paydo bo‘ldi. Kuchli shamollar u yerdan tuz va chang aralashmasini ko‘tarib, yuzlab kilometr uzoqlikka olib ketadi. Bu chang ekinlar hosiliga va odamlar salomatligiga zarar yetkazadi. Hozir qurigan tubda saksovul kabi cho‘lga chidamli o‘simliklarni ekish orqali qumni mustahkamlashga harakat qilinmoqda.
| Yil | Dengiz maydoni (1960-yilga nisbatan, %) | Suv sho‘rligi (shartli birlik) |
|---|---|---|
| 1960 | 100 | 1 |
| 1970 | 95 | 1,1 |
| 1980 | 80 | 1,6 |
| 1990 | 60 | 2,5 |
| 2000 | 40 | 4 |
| 2010 | 15 | 8 |
Savollar
- Tanlovli savol. Matnga ko‘ra, Orol dengizi qurishining asosiy sababi nima?
- A) Mintaqada yog‘ingarchilikning birdaniga to‘xtab qolishi
- B) Amudaryo va Sirdaryo suvining katta qismi sug‘orish uchun olinishi
- C) Dengiz tubida yuz bergan zilzila natijasida suvning yer ostiga singib ketishi
- D) Dengizda baliq ovlashning haddan tashqari ko‘payishi
- Ma’lumotlar bilan ishlash. Jadvalga qarang. Qaysi o‘n yillikda dengiz maydoni eng tez qisqargan? Shu davrda suv sho‘rligi qanday o‘zgargan va nima uchun maydon qisqarishi bilan sho‘rlik ortishi bog‘liq?
- Ochiq javobli savol. Orolbo‘yidan yuzlab kilometr uzoqda joylashgan dehqonlar ham dengiz qurishidan zarar ko‘rishi mumkin. Matndan foydalanib, buning sababini tushuntiring.
- Ochiq javobli savol. Vaziyatni yaxshilash uchun bitta chora taklif qiling. Uning qanday foydasi bo‘lishini va qanday qiyinchilik yoki kamchilik tug‘dirishi mumkinligini yozing.
Javoblar va baholash mezonlari
- To‘g‘ri javob: B. Matnda daryolar suvining katta qismi ekinlarni sug‘orishga burib yuborilgani, dengizga yetib boradigan suv kamaygani aytilgan.
- To‘liq ball: 2000–2010-yillar (maydon 25 foiz punktga qisqargan) deb to‘g‘ri ko‘rsatadi, sho‘rlik 4 dan 8 ga, ya’ni ikki barobar oshganini aytadi va tushuntiradi: suv bug‘lanadi, tuz esa qoladi, shuning uchun suv kamaygan sari tuzning ulushi ortadi. Qisman ball: davrni to‘g‘ri topadi, lekin bog‘liqlikni tushuntirmaydi yoki tushuntirish to‘g‘ri, ammo davr noto‘g‘ri. Ball yo‘q: noto‘g‘ri davr va tushuntirish yo‘q.
- To‘liq ball: shamol qurigan tubdan tuz va changni ko‘tarib uzoqqa olib borishini va bu tuz dalalarga tushib, tuproqni sho‘rlatishi yoki o‘simliklarga zarar yetkazib, hosilni kamaytirishini bog‘lab tushuntiradi. Qisman ball: faqat «shamol chang olib keladi» deydi, lekin uning ekinlarga ta’sirini ko‘rsatmaydi. Ball yo‘q: matnga aloqasiz yoki noto‘g‘ri javob (masalan, «dehqonlarga suv yetmaydi, chunki dengiz yo‘q»).
- To‘liq ball: aniq chora taklif qiladi (masalan, dalalarda tomchilatib sug‘orishga o‘tish, kanallarni qoplab suv yo‘qotilishini kamaytirish, qurigan tubga saksovul ekish) va ham foydasini (daryoga ko‘proq suv qoladi; chang bo‘ronlari kamayadi), ham qiyinchiligini (xarajat talab etadi, natija uzoq vaqtda ko‘rinadi, fermerlarni o‘rgatish kerak) asoslab yozadi. Qisman ball: chora va faqat foydasi yoki faqat qiyinchiligi keltirilgan. Ball yo‘q: chora noaniq («tabiatni asrash kerak») yoki muammoga aloqasiz.