PISA: Chiqindilar va plastik: maktab chiqindisi auditi
Tekshirilmagan. Material sun’iy intellekt yordamida tayyorlangan va hali o‘qituvchi tomonidan ko‘rib chiqilmagan. Darsda foydalanishdan oldin mazmunini tekshirib oling.
Vaziyat
Bir maktab o‘quvchilari bir hafta davomida maktabdagi barcha chiqindilarni yig‘ib, turlarga ajratdi va tortib chiqdi. Ular plastik chiqindi kutganlaridan ko‘p ekanini aniqlashdi: ichimlik shishalari, paketlar, gazak o‘ramlari. Plastik tabiatda juda sekin — yuzlab yillar davomida parchalanadi. U butunlay yo‘qolmaydi, balki quyosh, suv va ishqalanish ta’sirida tobora mayda bo‘laklarga — mikroplastikka aylanadi. Shamol va yomg‘ir suvi bu bo‘laklarni ariq va daryolarga olib boradi. Plastikni ochiq havoda yoqish esa zaharli gazlar va mayda zarrachalar chiqaradi. Agar plastik boshqa chiqindilardan alohida yig‘ilsa, uning bir qismini, masalan, PET shishalarni qayta ishlab, yangi mahsulot tayyorlash mumkin. Oziq-ovqat qoldiqlaridan esa kompost olinadi. O‘quvchilar natijalarni quyidagi jadvalga yozdi.
| Chiqindi turi | Massasi (kg) |
|---|---|
| Qog‘oz va karton | 18 |
| Oziq-ovqat qoldiqlari | 14 |
| Plastik shishalar (PET) | 7 |
| Boshqa plastik (paket, o‘ram) | 5 |
| Shisha | 2 |
| Boshqa chiqindilar | 4 |
| Jami | 50 |
Savollar
- Ma’lumotlar bilan ishlash. Jadval asosida hisoblang: haftalik chiqindining necha foizini plastik (barcha turlari) tashkil qiladi? Agar qog‘oz, PET shishalar va shisha qayta ishlashga topshirilsa, oziq-ovqat qoldiqlari esa kompostga yuborilsa, chiqindining necha foizi poligonga bormaydi?
- Tanlovli savol. Nima uchun plastik chiqindini hovlida yoqish tavsiya etilmaydi?
- A) Plastik yonmaydi, shuning uchun vaqt behuda ketadi
- B) Yonishda zaharli gazlar va mayda zarrachalar ajralib, havoni ifloslantiradi
- C) Yoqilgan plastik tuproqqa foydali o‘g‘it bo‘lib qoladi
- D) Yoqish plastikni qayta ishlashdan qimmatroq turadi
- Ochiq javobli savol. Maktab yonidagi ko‘chaga tashlangan plastik paket qanday yo‘l bilan daryoga, keyin esa baliq organizmiga yetib borishi mumkin? Matndan foydalanib, bosqichma-bosqich tushuntiring.
- Ochiq javobli savol. O‘quvchilar bir oy ichida maktabdagi plastik chiqindini ikki barobar kamaytirmoqchi. Ular qanday choralar ko‘rishi mumkin va natijaga erishilganini qanday ishonchli tekshiradi?
Javoblar va baholash mezonlari
- To‘liq ball: plastik — (7 + 5) : 50 = 24%; poligonga bormaydigan qism — (18 + 7 + 2 + 14) : 50 = 41 : 50 = 82%. Qisman ball: ikki hisobdan faqat biri to‘g‘ri yoki yondashuv to‘g‘ri, ammo arifmetik xato bor. Ball yo‘q: ikkala natija ham noto‘g‘ri.
- To‘g‘ri javob: B.
- To‘liq ball: bosqichlarni izchil bog‘laydi — paket quyosh va ishqalanish ta’sirida mayda bo‘laklarga (mikroplastikka) parchalanadi; shamol yoki yomg‘ir suvi ularni ariqqa, so‘ng daryoga olib boradi; baliqlar mayda bo‘laklarni oziq deb yutib yuboradi yoki suv orqali qabul qiladi. Qisman ball: ikkita bosqich to‘g‘ri, lekin zanjir to‘liq emas (masalan, parchalanish yoki suv orqali tashilish tushib qolgan). Ball yo‘q: yo‘l tushuntirilmagan yoki noto‘g‘ri (masalan, «plastik suvda eriydi»).
- To‘liq ball: kamida bitta aniq chora (shaxsiy qayta ishlatiladigan suv idishi, oshxonada bir martalik paket va stakanlardan voz kechish, suv quyish nuqtasi) va ishonchli tekshirish usuli: bir oydan keyin auditni xuddi shu usulda — bir xil davomiylik (bir hafta), bir xil tarozi, bir xil saralash qoidalari bilan takrorlash, natijani boshlang‘ich 12 kg bilan solishtirish; bayram yoki ta’til kabi o‘quvchilar soni o‘zgargan haftani tanlamaslikni eslatadi. Qisman ball: chora bor, lekin tekshirish usuli noaniq yoki solishtirish shartlari ko‘rsatilmagan. Ball yo‘q: faqat umumiy da’vat («plastikni kamaytirish kerak»).