Dars ishlanmasi: "Qayta tiklanuvchi energiya manbalari" (fizika, 10-sinf)
Umumiy maʼlumot
- Fan: Fizika
- Sinf: 10
- Mavzu: Qayta tiklanuvchi energiya manbalari
- Dars turi: Yangi bilim berish va masala yechish
- Davomiyligi: 45 daqiqa
- Usullar: Evristik suhbat, masala yechish, "Venn diagrammasi", munozara
Dars maqsadlari
- Taʼlimiy: Qayta tiklanuvchi va tiklanmaydigan energiya manbalari farqini, quyosh, shamol va gidroenergetika qurilmalarining ishlash tamoyilini hamda ularning quvvatini hisoblashni o‘rgatish.
- Tarbiyaviy: Energiyani tejash madaniyati va atrof-muhitga masʼuliyatli munosabatni tarbiyalash.
- Rivojlantiruvchi: Fizik formulalarni amaliy masalalarga qo‘llash, taqqoslash va dalillangan fikr bildirish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Jihozlar
Kichik quyosh paneli (yoki kalkulyatordagi fotoelement), mikrodvigatel yoki svetodiod, stol lampasi, qog‘oz parrakli shamol modeli, ventilyator, proyektor, masalalar yozilgan kartochkalar.
Darsning borishi
| Bosqich | Vaqt | Oʻqituvchi va o‘quvchilar faoliyati |
|---|---|---|
| 1. Tashkiliy qism | 2 daq. | Salomlashish, darsning maqsadi bilan tanishtirish. |
| 2. Takrorlash | 5 daq. | Savollar: energiyaning saqlanish qonuni qanday taʼriflanadi? Quvvat nima va qanday birlikda o‘lchanadi? FIK (foydali ish koeffitsiyenti) qanday hisoblanadi? |
| 3. Motivatsiya | 3 daq. | Muammoli savol: "Neft, gaz va ko‘mir zaxiralari cheklangan, ularni yoqish esa havoni ifloslantiradi va iqlim o‘zgarishiga hissa qo‘shadi. Kelajakda elektr energiyasini qayerdan olamiz?" |
| 4. Yangi mavzu | 13 daq. | Tiklanadigan manbalar: quyosh, shamol, suv oqimi, geotermal issiqlik, biomassa. Quyosh fotoelementi – yorug‘lik energiyasini bevosita elektr energiyasiga aylantiradi (fotoeffekt). Namoyish: lampa yoritganda panel svetodiodni yoqadi, panel yopilsa – o‘chadi. Quyosh paneli quvvati: P = η·E·S (η – FIK, E – quyosh nurlanishi zichligi, W/m², S – yuza). Shamol energiyasi: P = ½·ρ·S·v³ – quvvat shamol tezligining kubiga proporsional. Gidroelektr stansiyasi: suvning potensial energiyasi turbina orqali elektr energiyasiga aylanadi, P = η·ρ·g·Q·h. Oʻzbekistondan misollar: Toshkent viloyati Parkent tumanidagi "Quyosh" fizika-texnika majmuasi (Katta quyosh pechi), Chorvoq GESi, so‘nggi yillarda qurilayotgan quyosh va shamol elektr stansiyalari. |
| 5. Masala yechish | 12 daq. | 1-masala: Yuzasi 1,6 m², FIKi 20% bo‘lgan quyosh paneliga 1000 W/m² zichlikdagi nur tushmoqda. Panel quvvati qancha? (P = 0,2·1000·1,6 = 320 W.) 2-masala: Shamol tezligi 5 m/s dan 10 m/s ga oshsa, shamol generatorining quvvati necha marta ortadi? (2³ = 8 marta.) 3-masala: 320 W li panel kuniga o‘rtacha 5 soat to‘liq quvvatda ishlasa, bir oyda (30 kun) qancha energiya ishlab chiqaradi? (320·5·30 = 48 000 W·soat = 48 kW·soat.) |
| 6. Munozara | 7 daq. | Venn diagrammasi: quyosh va shamol energetikasining afzallik va kamchiliklari (ob-havoga bog‘liqlik, energiyani saqlash zarurati, yer maydoni, ishlab chiqarish va utilizatsiya muammolari). Xulosa: yagona "ideal" manba yo‘q, turli manbalarni birgalikda qo‘llash va energiyani tejash zarur. |
| 7. Yakun va baholash | 3 daq. | Asosiy formulalar takrorlanadi, faol o‘quvchilar baholanadi, uyga vazifa beriladi. |
Mustahkamlash uchun savollar
- Qayta tiklanuvchi energiya manbalari tiklanmaydiganlardan nimasi bilan farq qiladi?
- Quyosh fotoelementida qanday energiya aylanishi sodir bo‘ladi?
- Nima uchun shamol generatorlari shamol tezligi yuqori joylarga o‘rnatiladi?
- Quyosh elektr stansiyasining kechasi ishlamasligi muammosini qanday hal qilish mumkin?
- Maktabimizda qayta tiklanuvchi energiyadan foydalanish bo‘yicha qanday taklif bera olasiz?
Uyga vazifa
Uydagi elektr hisoblagich ko‘rsatkichi yoki to‘lov kvitansiyasi asosida oilaning oylik elektr sarfini aniqlash va uni qoplash uchun (3-masaladagi sharoitda) nechta 320 W li panel kerak bo‘lishini hisoblash. Hisob-kitobni daftarda rasmiylashtirish.
Oʻqituvchi uchun eslatma
Masalalardagi 5 soatlik "to‘liq quvvat" vaqti o‘quv maqsadida olingan shartli qiymat. Real stansiyalar haqidagi quvvat ko‘rsatkichlarini keltirishda rasmiy manbalardan foydalaning.
