Dars ishlanmasi: "Atmosfera havosining ifloslanishi" (kimyo, 9-sinf)
Umumiy maʼlumot
- Fan: Kimyo
- Sinf: 9
- Mavzu: Atmosfera havosining ifloslanishi
- Dars turi: Aralash dars (yangi bilim + laboratoriya namoyishi)
- Davomiyligi: 45 daqiqa
- Usullar: Muammoli bayon, namoyish tajribasi, "Baliq skeleti" sxemasi, guruh ishi
Dars maqsadlari
- Taʼlimiy: Havoni ifloslantiruvchi asosiy moddalar (oltingugurt(IV) oksidi, azot oksidlari, uglerod(II) oksidi, qattiq zarrachalar), ularning manbalari va kislotali yomg‘ir hosil bo‘lish reaksiyalarini o‘rgatish.
- Tarbiyaviy: Sog‘lom turmush tarzi va toza havo uchun shaxsiy masʼuliyat, ekologik madaniyatni tarbiyalash.
- Rivojlantiruvchi: Kimyoviy reaksiya tenglamalarini tuzish, tajriba natijalarini kuzatib xulosa chiqarish, kimyoviy bilimlarni real hayotiy vaziyatlarga qo‘llash ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Jihozlar
Ikki stakan distillangan suv, universal indikator (yoki lakmus) eritmasi, ichimlik somonchasi (trubka), shaffof yopishqoq lenta, oq qog‘oz, lupa, proyektor, havo ifloslanishi manbalari tasvirlangan slaydlar. Xavfsizlik: namoyish faqat o‘qituvchi nazoratida; oltingugurtni yoqish kabi zaharli gaz chiqaruvchi tajribalar oddiy sinfda o‘tkazilmaydi.
Darsning borishi
| Bosqich | Vaqt | Oʻqituvchi va o‘quvchilar faoliyati |
|---|---|---|
| 1. Tashkiliy qism | 2 daq. | Salomlashish, xavfsizlik qoidalarini eslatish. |
| 2. Takrorlash | 5 daq. | Savollar: havo tarkibida qaysi gazlar bor? Oksidlar qanday sinflanadi? Kislotali oksid suv bilan qanday reaksiyaga kirishadi? Misol keltiring. |
| 3. Motivatsiya | 3 daq. | Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti maʼlumotiga ko‘ra, dunyo aholisining deyarli barchasi tashkilot tavsiya etgan meʼyordan yuqori ifloslangan havodan nafas oladi. Savol: "Havoni aynan qaysi moddalar ifloslantiradi va ular qayerdan paydo bo‘ladi?" |
| 4. Yangi mavzu | 12 daq. | Asosiy ifloslantiruvchilar va manbalar: SO₂ – oltingugurtli ko‘mir va mazut yoqilganda; NO va NO₂ – avtomobil dvigatellari va issiqlik elektr stansiyalarida yuqori haroratda; CO – yoqilg‘ining chala yonishidan; qattiq zarrachalar (PM2,5 va PM10) – chang, tutun, qurilish ishlari, barglarni yoqish. Kislotali yomg‘ir reaksiyalari doskada yoziladi: SO₂ + H₂O → H₂SO₃; 2SO₂ + O₂ → 2SO₃; SO₃ + H₂O → H₂SO₄; 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃. Oqibatlari: o‘simliklar, tuproq va suv havzalarining kislotalanishi, bino va yodgorliklarning yemirilishi, nafas yo‘llari kasalliklari. |
| 5. Namoyish tajribasi | 8 daq. | 1) Ikkala stakanga indikator tomiziladi. Bir o‘quvchi somoncha orqali birinchi stakanga nafas chiqaradi – eritma rangi o‘zgaradi (CO₂ + H₂O → H₂CO₃, muhit kislotali tomonga siljiydi). Ikkinchi stakan nazorat uchun. Xulosa: kislotali oksidlar suvda erib, eritmani kislotali qiladi; SO₂ va NO₂ bu taʼsirni ancha kuchli namoyon qiladi. 2) Yopishqoq lenta bilan sinf deraza tokchasi va koridordan chang namunasi olinib, oq qog‘ozga yopishtiriladi va lupa ostida solishtiriladi. |
| 6. Guruh ishi | 10 daq. | Guruhlar "Baliq skeleti" sxemasini tuzadi: "boshi" – shahar havosining ifloslanishi; "suyaklari" – transport, sanoat, energetika, maishiy (chiqindi va barg yoqish). Har bir suyak uchun kimyoviy modda va kamaytirish chorasi yoziladi (katalitik neytralizator, filtrlar, gaz va qayta tiklanuvchi energiyaga o‘tish, jamoat transporti, ko‘kalamzorlashtirish). |
| 7. Yakun va baholash | 5 daq. | Guruh javoblari baholanadi, qisqa test (3 savol) o‘tkaziladi, uyga vazifa beriladi. |
Mustahkamlash uchun savollar
- Havoni ifloslantiruvchi to‘rtta asosiy modda va ularning manbalarini ayting.
- Oltingugurt(IV) oksididan sulfat kislota hosil bo‘lish reaksiyalarini yozing.
- Nima uchun kislotali yomg‘ir marmar haykallarni yemiradi? (CaCO₃ ning kislota bilan reaksiyasini yozing.)
- Avtomobillardagi katalitik neytralizatorning vazifasi nima?
- Kuzda xazonni yoqish nima uchun zararli?
Uyga vazifa
Uy yoki maktab atrofida havo ifloslanishining uchta manbasini kuzatib, har biri uchun ajraladigan asosiy moddalarni va kamaytirish taklifini jadvalda yozish. 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃ reaksiyasida elektron balansni tuzish.
Oʻqituvchi uchun eslatma
Indikator rangining o‘zgarishi CO₂ da kuchsiz bo‘ladi; universal indikatordan foydalansangiz natija aniqroq ko‘rinadi. Havo sifati bo‘yicha mahalliy maʼlumotlarni rasmiy monitoring manbalaridan olishni tavsiya qiling.
