Isteʼmolchilik davrida ekologik tarbiya: oila va maktabning o‘rni

Bugun do‘konlar peshtaxtalari turli mahsulotlarga to‘la, reklama esa har kuni bizga yangi narsa sotib olishni taklif qiladi. Telefonlar, kiyimlar, o‘yinchoqlar hali yaroqli bo‘lsa-da, «eskirib qoldi» deb almashtiriladi. Bu holat isteʼmolchilik deb ataladi. Uning ortida esa tabiat uchun katta yuk yotadi: har bir buyumni ishlab chiqarish uchun suv, energiya, xomashyo sarflanadi, keraksiz bo‘lganda esa u chiqindiga aylanadi.

Nima uchun bu «asr muammosi»?

Ilgari odamlar buyumlarni yillar davomida ishlatgan, buzilsa tuzatgan, kiyimni yamab, kichik farzandga o‘tkazgan. Hozir esa arzon va tez almashadigan mahsulotlar ko‘paydi. Natijada chiqindilar miqdori, tabiiy resurslarga talab va ifloslanish ortib bormoqda. Texnologiyalar bu muammoni qisman hal qilishi mumkin, lekin asosiy yechim – odamlarning dunyoqarashi va odatlarini o‘zgartirish. Aynan shu vazifa ekologik tarbiyaga yuklanadi.

Oila – ekologik tarbiyaning birinchi maktabi

Bola dunyoni avvalo ota-onasi va yaqinlari misolida o‘rganadi. Agar oilada suv va elektr tejalsa, non ushog‘i isrof qilinmasa, chiqindilar saralansa, bola buni tabiiy odat sifatida qabul qiladi. Xalqimizning «Qush uyasida ko‘rganini qiladi» degan maqoli aynan shu haqida.

• Farzand bilan birga bozorga borishda o‘z sumkangizni olib boring.
• Buzilgan buyumni tashlashdan oldin uni birgalikda tuzatishga harakat qiling.
• Kichrayib qolgan kiyim va o‘yinchoqlarni muhtojlarga yoki qarindoshlarga bering.
• Hovlida yoki balkonda birgalikda o‘simlik o‘stiring.
• Dam olish kunlarini savdo markazlarida emas, tabiat qo‘ynida o‘tkazing.

Maktabning vazifasi

Maktab ekologik bilimlarni tizimli beradi va ularni amaliyotga aylantiradi. Biologiya, geografiya, kimyo darslari tabiat qonunlarini tushuntirsa, sinfdan tashqari tadbirlar – ekologik to‘garaklar, hasharlar, loyihalar – bu bilimlarni hayotiy ko‘nikmaga aylantiradi. Ayniqsa, o‘quvchilarning o‘zlari tashabbus ko‘rsatadigan loyihalar samarali: maktabda chiqindilarni saralash tizimini joriy etish, ko‘chatlar ekish, suv va energiya sarfini kuzatish.

Qonunchilik asosi

2023-yilda qabul qilingan yangi tahrirdagi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida har kimning qulay atrof-muhitga va uning holati haqida ishonchli maʼlumot olishga bo‘lgan huquqi mustahkamlab qo‘yilgan. Fuqarolar esa atrof-muhitga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishga majbur. Bu – ekologik masʼuliyat faqat davlatning emas, balki har bir insonning burchi ekanini bildiradi.

Oddiy savol, katta farq

Biror narsa sotib olishdan oldin o‘zingizga bir necha savol bering:

• Bu menga haqiqatan ham kerakmi?
• Uni qarzga olish, ijaraga olish yoki eski buyumimni tuzatish mumkinmi?
• U qancha vaqt xizmat qiladi va keyin nima bo‘ladi?

Ekologik tarbiya – taqiqlar ro‘yxati emas, balki ongli tanlov qilish sanʼati. Oila va maktab hamkorlikda ishlasa, yangi avlod isteʼmolchilik oqimiga emas, tabiat bilan uyg‘un hayotga intiladi.