Plastik chiqindilar: qulaylikning ko‘rinmas narxi
Plastik – XX asrning eng muhim ixtirolaridan biri. U yengil, arzon, mustahkam va suv o‘tkazmaydi. Ammo aynan shu chidamliligi uni tabiat uchun katta muammoga aylantirdi: plastik buyum bir necha daqiqa ishlatilishi, lekin tabiatda o‘nlab, hatto yuzlab yil saqlanib qolishi mumkin.
Raqamlarda plastik
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) 2022-yilda eʼlon qilgan «Global plastik sharhi» maʼruzasida quyidagi maʼlumotlar keltirilgan:
- dunyoda plastik ishlab chiqarish 2000-yildagi 234 million tonnadan 2019-yilda 460 million tonnagacha, yaʼni ikki barobar oshgan;
- plastik chiqindilarning atigi 9 foizi qayta ishlangan;
- 19 foizi yoqib yuborilgan, qariyb yarmi chiqindi poligonlariga ko‘milgan;
- qolgan 22 foizi nazoratsiz axlatxonalarga tashlangan, ochiq joyda yoqilgan yoki bevosita tabiatga tushgan.
Plastik tabiatga qanday zarar yetkazadi?
- Hayvonlar uchun xavf. Qushlar, baliqlar, toshbaqalar plastik bo‘laklarini ovqat deb yutib yuboradi yoki plastik to‘r va paketlarga o‘ralib qoladi. Qishloq joylarida esa sigir va qo‘ylar paketlarni yeb, kasallanadi.
- Mikroplastik. Plastik tabiatda yo‘qolmaydi, balki quyosh va suv taʼsirida mayda zarralarga bo‘linadi. Olimlar mikroplastikni okean tubida, tog‘ cho‘qqilarida, ichimlik suvida va oziq-ovqat mahsulotlarida ham aniqlagan.
- Yoqish xavfi. Plastik yoqilganda havoga zaharli moddalar ajraladi.
- Ariq va kanallarning tiqilishi. Paketlar va butilkalar suv yo‘llarini to‘sib, suv toshqinlariga sabab bo‘lishi mumkin.
Muammoning ildizi – odatlarimizda
Plastik chiqindining katta qismini bir martalik buyumlar – paketlar, stakanlar, idishlar, naychalar va qadoqlar tashkil etadi. Biz ularni odatga ko‘ra, o‘ylamasdan olamiz. Bir martalik mahsulotlar madaniyati – isteʼmolchilik jamiyatining eng yaqqol belgilaridan biri.
«Kamaytir, qayta foydalan, qayta ishla»
Ekologlar plastik muammosiga qarshi kurashda uchta asosiy tamoyilni tavsiya qiladi. Bunda eng muhimi – birinchisi, yaʼni chiqindini umuman kamaytirish:
- do‘konga o‘z matoli sumkangiz bilan boring;
- maktabga qayta ishlatiladigan suv idishi va ovqat qutisini olib yuring;
- ortiqcha qadoqlangan mahsulotlardan voz keching;
- plastik idishlarni boshqa maqsadlarda qayta ishlating – ko‘chat o‘stirish, mayda buyumlarni saqlash uchun;
- toza plastik butilkalarni alohida yig‘ib, qabul punktlariga topshiring.
Maktab nima qila oladi?
Maktablarda «plastiksiz kun», chiqindilarni saralash bo‘yicha tanlovlar, eski buyumlardan yangi narsa yasash ko‘rgazmalari o‘tkazish mumkin. Eng muhimi – bolalar va o‘smirlarda «tashla-ket» emas, «o‘yla-tanla» odatini shakllantirish.
Plastik muammosini faqat zavodlar yoki davlat hal qila olmaydi. Har bir rad etilgan ortiqcha paket – toza tabiat sari qo‘yilgan kichik, ammo muhim qadam.
