Shahar havosi: nega ifloslanadi va biz nima qila olamiz?

So‘nggi yillarda Toshkent va boshqa yirik shaharlarimizda, ayniqsa kuz va qish oylarida, havo sifati haqidagi xabarlar tez-tez muhokama qilinmoqda. Baʼzi kunlari shahar ustida kulrang tuman osilib turadi, uzoqdagi tog‘lar ko‘rinmay qoladi. Buning asosiy sababi – havodagi mayda chang zarralari.

PM2.5 nima?

Havo sifatini baholashda ko‘pincha PM2.5 ko‘rsatkichidan foydalaniladi. Bu – diametri 2,5 mikrometr va undan kichik bo‘lgan qattiq va suyuq zarrachalar, yaʼni inson sochidan o‘nlab barobar ingichka zarralar. Ular nafas yo‘llari orqali o‘pkaning eng chuqur qismlarigacha, hatto qonga ham o‘tishi mumkin. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) maʼlumotlariga ko‘ra, havo ifloslanishi yurak-qon tomir va nafas olish kasalliklarining muhim xavf omillaridan biridir. JSSTning 2021-yilda yangilangan tavsiyasiga ko‘ra, PM2.5 ning yillik o‘rtacha miqdori bir kub metr havoda 5 mikrogrammdan oshmasligi kerak.

Havo nimalardan ifloslanadi?

• Avtotransport. Ko‘chalardagi mashinalar soni ko‘paygan sari chiqindi gazlar ham ortadi. Tirbandliklarda motor bekorga ishlab turishi vaziyatni yanada og‘irlashtiradi.
• Qurilish. Ochiq qurilish maydonlari, yopilmagan yuk mashinalari va tozalanmagan ko‘chalar havoga ko‘p chang chiqaradi.
• Isitish va sanoat. Qishda ko‘mir, o‘tin va boshqa yoqilg‘ilarni yoqish, korxonalarning chiqindi gazlari havo sifatini pasaytiradi.
• Barg va chiqindilarni yoqish. Kuzda to‘kilgan barglarni (xazonni) va maishiy chiqindilarni yoqish zararli tutun manbaidir. Plastik yoqilganda esa ayniqsa zaharli moddalar ajraladi.
• Ko‘kalamzorlarning kamayishi. Daraxtlar changni ushlab qoladi va havoni salqinlatadi. Ular kesilgan joylarda havo tezroq ifloslanadi.

Ob-havo ham taʼsir qiladi

Toshkent tog‘lar yaqinida joylashgan. Shamolsiz, sovuq kunlarda ifloslangan havo yerga yaqin qatlamda «qamalib» qoladi va tarqalmaydi. Shuning uchun qish oylarida havo sifati ko‘pincha yomonlashadi.

Davlat miqyosidagi choralar

Havo sifatini yaxshilash uchun shaharlarda havo monitoringi stansiyalari ishlamoqda, jamoat transporti yangilanmoqda, «Yashil makon» umummilliy loyihasi doirasida har yili 200 million tup ko‘chat ekish maqsad qilingan. Ammo bu harakatlar har bir fuqaroning ongli munosabati bilan to‘ldirilishi kerak.

Biz nima qila olamiz?

• Yaqin masofalarga piyoda yoki velosipedda borish, imkon qadar jamoat transportidan foydalanish.
• Barg va chiqindilarni hech qachon yoqmaslik: xazondan kompost tayyorlash mumkin.
• Havo sifati past bo‘lgan kunlari ko‘chada uzoq vaqt jismoniy mashq qilmaslik, derazalarni kamroq ochish.
• Maktab va mahallada daraxt ekish, mavjud daraxtlarni parvarish qilish.
• Oila aʼzolariga mashina motorini behuda ishlatib qo‘ymaslikni eslatish.

Toza havo – barchamizning umumiy boyligimiz. Uni asrash uchun katta ishlar kerak, lekin ular har birimizning kichik odatlarimizdan boshlanadi.