Tuya – cho‘l sharoitiga moslashishning jonli namunasi
Qadimdan Buyuk ipak yo‘li karvonlarining asosiy «transporti» bo‘lgan tuya haqli ravishda «cho‘l kemasi» deb ataladi. Oʻzbekistonning Qizilqum va Ustyurt hududlarida ham tuyachilik qadimiy anʼanaga ega. Bu hayvonning tanasi cho‘l sharoitiga moslashishning ajoyib namunasidir.
Oʻrkachda nima bor?
Ko‘pchilik tuya o‘rkachida suv saqlaydi deb o‘ylaydi. Aslida o‘rkach asosan yog‘ to‘qimasidan iborat. Yog‘ning butun tana bo‘ylab emas, bir joyda to‘planishi tuyaga issiqda tanasini osonroq sovitishga yordam beradi. Ovqat topilmaganda tuya shu zaxiradan foydalanadi, shunda o‘rkach kichrayib, bir tomonga yotib qoladi.
Maʼlumot uchun: bir o‘rkachli tuya – dromedar asosan Arabiston va Shimoliy Afrikada, ikki o‘rkachli tuya – baqtriya tuyasi esa Markaziy Osiyo va Mo‘g‘ulistonda keng tarqalgan.
Suvni qanday tejaydi?
- Kam terlash. Tuyaning tana harorati kunduzi bir necha darajaga ko‘tarilishi mumkin. Shu tufayli u terlab suv yo‘qotmaydi, kechasi esa to‘plangan issiqlikni havoga chiqaradi.
- Quyuq siydik va quruq tezak. Buyraklar va ichaklar suvni maksimal darajada qayta so‘rib oladi.
- Burun «konditsioneri». Nafas chiqarishda burun bo‘shlig‘i havodagi namlikning bir qismini ushlab qoladi.
- Suvsizlikka chidamlilik. Tuya boshqa sut emizuvchilar uchun halokatli bo‘lgan darajada – tana vaznining taxminan chorak qismigacha suv yo‘qotishga chiday oladi.
- Tez to‘yinish. Suvga yetganda u qisqa vaqt ichida juda ko‘p suv ichib, yo‘qotilgan namlikni tiklaydi. Buni tuyaning oval shakldagi qizil qon tanachalari ko‘taradi: ular suvdan keskin shishib, yorilib ketmaydi.
Qum va quyoshdan himoya
Tuyaning uzun kipriklari va qalin qoshlari ko‘zni qumdan, yopiladigan burun teshiklari esa chang bo‘ronlaridan asraydi. Keng va yumshoq tovonlari qumga botib ketmaslikka yordam beradi. Qalin juni esa kunduzi quyosh issig‘idan, kechasi esa sovuqdan himoya qiladi.
Cho‘l ekotizimidagi o‘rni
Tuya tikanli va sho‘rga chidamli o‘simliklarni – yantoq, saksovul novdalarini ham bemalol yeydi. Boshqa uy hayvonlari o‘tlay olmaydigan yaylovlardan foydalanish orqali u cho‘l aholisini sut, jun va go‘sht bilan taʼminlaydi. Shu bilan birga, yaylovlarda haddan tashqari ko‘p mol boqish o‘simlik qoplamini yo‘qotib, cho‘llanishni kuchaytirishi mumkinligini ham unutmaslik kerak.
Tuya misoli bizga tabiatning asosiy qonunini eslatadi: har bir tirik organizm o‘z muhitiga mukammal moslashgan. Muhit buzilsa, eng chidamli jonzotlar ham qiyin ahvolga tushib qoladi.
