Oʻrmon ostidagi «internet»: daraxtlar zamburug‘lar orqali qanday bog‘lanadi

Oʻrmonga kirganimizda har bir daraxt alohida, mustaqil o‘sayotgandek ko‘rinadi. Aslida esa oyog‘imiz ostida, tuproq qatlamida ko‘zga ko‘rinmas ulkan tarmoq bor. Bu tarmoqni mikorizali zamburug‘lar hosil qiladi.

Mikoriza nima?

«Mikoriza» so‘zi yunoncha «zamburug‘» va «ildiz» maʼnolarini beruvchi so‘zlardan olingan. Bu – zamburug‘ va o‘simlik ildizining o‘zaro foydali hamkorligi, yaʼni simbiozi. Zamburug‘ning ingichka iplari – gifalar ildizni o‘rab oladi yoki uning ichiga kiradi va tuproqqa uzoq-uzoqlarga tarqaladi.

• Zamburug‘ o‘simlikka tuproqdan suv, fosfor, azot kabi mineral moddalarni yetkazib beradi.
• Oʻsimlik zamburug‘ga fotosintez orqali hosil qilgan shakar va boshqa organik moddalarni beradi.

Bunday hamkorlik quruqlikdagi o‘simliklarning aksariyat qismida uchraydi. Olimlar fikricha, qadimda o‘simliklarning quruqlikka chiqishida ham zamburug‘lar bilan bo‘lgan shu ittifoq muhim rol o‘ynagan.

Daraxtlar o‘zaro «gaplashadimi»?

1997-yilda kanadalik olima Syuzen Simard va uning hamkasblari nufuzli «Nature» jurnalida qiziqarli tadqiqot natijalarini eʼlon qilishdi. Ular turli turdagi daraxtlar o‘rtasida uglerod zamburug‘ tarmog‘i orqali o‘tishini ko‘rsatib berishdi. Shundan so‘ng ilmiy-ommabop matbuotda bu tarmoq «Wood Wide Web», yaʼni «o‘rmon interneti» nomi bilan mashhur bo‘ldi.

Keyingi tadqiqotlarda zamburug‘ tarmoqlari orqali ozuqa moddalar va ayrim kimyoviy signallar ham uzatilishi mumkinligi o‘rganilmoqda. Shu bilan birga, olimlar ehtiyotkorlikka chaqiradi: daraxtlar bir-biriga ongli ravishda «yordam beradi» degan fikrlar hali to‘liq isbotlanmagan va bu mavzuda ilmiy bahslar davom etmoqda. Ammo zamburug‘lar tuproqdagi hayotning asosiy bo‘g‘ini ekani shubhasiz.

Bu bilim nima uchun muhim?

• Tuproqni haddan tashqari haydash, zaharli kimyoviy moddalarni ko‘p ishlatish zamburug‘ tarmoqlarini buzadi va o‘simliklarni zaiflashtiradi.
• Oʻrmonlarni butunlay kesib tashlash nafaqat daraxtlarni, balki ular ostidagi yuz yillar davomida shakllangan tirik tarmoqni ham yo‘q qiladi.
• Ko‘chat ekishda o‘rmon tuprog‘idan ozgina qo‘shish yosh nihollarning foydali zamburug‘lar bilan tezroq bog‘lanishiga yordam berishi mumkin.

Keyingi safar bog‘da yoki o‘rmonda qo‘ziqorin ko‘rsangiz, esda tuting: bu – yer ostidagi ulkan tarmoqning yer ustiga chiqqan kichik bir qismi, xolos. Tabiatda hamma narsa bir-biri bilan bog‘liq ekanini shu mitti zamburug‘lar ham isbotlaydi.