Yerdagi eng uzoq sayohat: qutb chag‘alayi migratsiyasi

Qushlarning mavsumiy ko‘chishi – tabiatning eng ajoyib hodisalaridan biri. Kuzda turnalar, g‘ozlar va qaldirg‘ochlar janubga uchib ketishini ko‘pchiligimiz kuzatganmiz. Ammo migratsiya bo‘yicha haqiqiy rekordchi – qutb chag‘alayi (lotincha Sterna paradisaea).

Qutbdan qutbga

Qutb chag‘alayi yozni shimoliy yarimsharning sovuq hududlarida – Grenlandiya, Islandiya, Skandinaviya va Arktika sohillarida o‘tkazadi, u yerda uya quradi va jo‘ja ochadi. Shimolda kuz boshlanganda esa u janubga – Antarktida atrofidagi dengizlarga uchib ketadi. Natijada bu qush yiliga ikki marta yoz faslini ko‘radi va Yerdagi boshqa har qanday jonzotdan ko‘ra ko‘proq kunduzgi yorug‘likda yashaydi.

Olimlar qanday o‘lchagan?

2010-yilda daniyalik olim Karsten Egevang va hamkasblari Grenlandiyada uya qurgan chag‘alaylarning oyog‘iga og‘irligi bir necha grammlik maxsus datchiklar – geolokatorlar o‘rnatishgan. Bir yildan so‘ng qushlar qaytib kelganda, qurilmalardagi maʼlumotlar tahlil qilindi. Maʼlum bo‘lishicha, qushlar bir yillik sayohatda o‘rtacha 70 900 kilometr yo‘l bosgan, ayrimlari esa 80 ming kilometrdan ham ko‘proq uchgan. Bu natija ilmiy jurnal PNASda eʼlon qilingan va hayvonot dunyosidagi eng uzun maʼlum migratsiya sifatida tan olingan.

To‘g‘ri yo‘l emas, eng qulay yo‘l

Qizig‘i shundaki, chag‘alaylar Atlantika okeani ustidan to‘g‘ri chiziq bo‘ylab emas, ilon izi shaklida uchadi. Ular dengizdagi shamollar yo‘nalishidan foydalanib, kuchni tejaydi, yo‘l-yo‘lakay esa baliq ko‘p bo‘lgan hududlarda to‘xtab, ovqatlanib oladi. Bu – millionlab yillik evolyutsiya natijasida shakllangan «tabiiy navigatsiya».

Umr bo‘yi qancha yo‘l bosadi?

Qutb chag‘alayi 30 yildan ortiq yashashi mumkin. Olimlarning hisob-kitobiga ko‘ra, uzoq umr ko‘rgan qush hayoti davomida Yerdan Oygacha bir necha marta borib kelishga teng masofani uchib o‘tadi.

Migratsiya va ekologiya

• Ko‘chmanchi qushlar turli qitʼalarning ekotizimlarini bir-biriga bog‘laydi: ular urug‘larni tarqatadi, hasharotlar sonini boshqaradi.
• Qushlar yo‘lidagi botqoqliklar, ko‘llar va sohillarning qurishi yoki ifloslanishi butun migratsiya zanjirini xavf ostiga qo‘yadi.
• Iqlim o‘zgarishi okeandagi oziq-ovqat zaxiralarini o‘zgartirib, chag‘alay kabi qushlarning sayohatini yanada og‘irlashtirishi mumkin.

Oʻzbekiston ham ko‘plab ko‘chmanchi qushlarning yo‘lida joylashgan. Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimi, Buxoro viloyatidagi Dengizko‘l va boshqa suv havzalari bahor va kuzda minglab qushlar uchun dam olish maskani bo‘ladi. Ularni asrash – xalqaro tabiatni muhofaza qilishga qo‘shgan hissamizdir.