Navro‘z va xalq taqvimi: tabiat bilan uyg‘un yashash saboqlari

Xalqimiz qadimdan tabiat bilan uyg‘un yashashga intilgan. Dehqon va chorvador fasllar almashinuvini, yomg‘ir va qorning vaqtini, qushlarning kelib-ketishini sinchiklab kuzatgan. Bu kuzatishlar bayramlar, udumlar va maqollarda o‘z ifodasini topgan.

Navro‘z – tabiat uyg‘onishi bayrami

Navro‘z kun va tun tenglashadigan bahorgi kunda – 21-martda nishonlanadi. U tabiatning qishki uyqudan uyg‘onishi, yangi dehqonchilik yilining boshlanishini bildiradi. 2009-yilda Navro‘z YUNESKOning Insoniyat nomoddiy madaniy merosi reprezentativ ro‘yxatiga kiritilgan, 2016-yilda esa bu ro‘yxat Oʻzbekiston va boshqa bir qator davlatlarning qo‘shma tashabbusi bilan kengaytirilgan.

Navro‘z kunlarida:

• hovli, ko‘cha va ariqlar tozalanadi, uylarga oro beriladi;
• daraxt va ko‘chatlar ekiladi, bog‘lar parvarish qilinadi;
• maysa o‘stirilgan bug‘doydan sumalak pishiriladi – bu yerning birinchi yashil neʼmatiga shukronalik ramzi;
• ko‘k somsa, ko‘k chuchvara kabi bahorgi o‘tlardan taomlar tayyorlanadi.

Xalq maqolida «Navro‘zdan so‘ng qish bo‘lmas» deyiladi – yaʼni Navro‘z kelishi bilan sovuq chekinib, bahor to‘liq kuchga kiradi.

«Boychechak» udumi

Erta bahorda tog‘ yonbag‘irlarida birinchi bo‘lib boychechak gullaydi. Qadimdan bolalar boychechak terib, uni uyma-uy olib yurib, bahor kelganini xabar qilishgan va maxsus qo‘shiqlar aytishgan. Xonadon egalari esa bolalarni sovg‘a-salom bilan siylashgan. Bu udum bolalarga tabiatdagi o‘zgarishlarni sezish, bahorni quvonch bilan kutib olishni o‘rgatgan.

Bugun esa boychechak kabi yovvoyi gullarni ommaviy terish ularning kamayib ketishiga sabab bo‘lishini bilamiz. Shuning uchun udumning ruhini saqlagan holda, gulni uzmasdan, uni suratga olish yoki rasmini chizish yaxshiroq.

Fasllar haqidagi maqollar

• «Chilla qori – yerning qoni». Qishki qor yerni namlik bilan to‘yintiradi, kelgusi hosilning garovi bo‘ladi.
• «Qor yog‘di – don yog‘di». Qorli qish – serhosil yilning belgisi.
• «Hamal kirdi – amal kirdi». Bahorning birinchi oyi boshlanishi bilan dala ishlari qizg‘in pallaga kiradi.
• «Yilning yaxshi kelishi bahoridan maʼlum». Bahorgi mehnat butun yilning natijasini belgilaydi.
• «Kuzning bir kuni qishning bir oyini boqar». Har bir faslning o‘z vazifasi bor, uni o‘z vaqtida bajarish kerak.

Xalq taqvimining ekologik maʼnosi

Xalq taqvimi – asrlar davomida to‘plangan tabiat kuzatuvlarining natijasi. U odamlarni tabiat ritmiga moslashib yashashga, yerni o‘z vaqtida haydash, suvni o‘z vaqtida berish, hosilni o‘z vaqtida yig‘ishga o‘rgatgan. Bugungi iqlim o‘zgarishi sharoitida ham bu donolik muhim: tabiatni kuzatish, uning belgilarini tushunish va unga zarar yetkazmaslik.

Navro‘z kunlari maktabingizda yoki mahallangizda bir tup ko‘chat eking – bu qadimiy udumning eng go‘zal davomi bo‘ladi.