Qush va hayvonlarga mehr: ertak, maqol va irimlarda saboqlar

Hayvonlar haqidagi ertaklar – xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy qatlamlaridan biri. Bu ertaklarda hayvonlar gapiradi, do‘stlashadi, adolat uchun kurashadi. Ular orqali bolalar yaxshilik, do‘stlik va jonzotlarga mehr haqida ilk saboqlarni oladi.

«Susambil» ertagi

Xalqimizning sevimli ertaklaridan biri – «Susambil». Unda uy hayvonlari o‘z uylarini tark etib, hamma to‘q va erkin yashaydigan afsonaviy Susambil yurtiga yo‘l oladi. Yo‘lda ular bir-biri bilan do‘stlashadi va birgalikda bo‘rilar to‘dasini yengadi. Ertak bir necha muhim fikrni ilgari suradi: har bir jonzot mehr va hurmatga loyiq, zaiflar birlashsa, kuchli bo‘ladi, hayvonlarga yomon muomala qilish esa oxir-oqibat insonning o‘ziga zarar keltiradi.

Maqollarda hayvonot olami

• «Tog‘ bo‘risiz bo‘lmas, to‘qay arslonsiz bo‘lmas». Har bir hayvonning tabiatda o‘z o‘rni bor. Bugungi til bilan aytganda, bu – ekotizim muvozanati haqidagi xalq tushunchasi.
• «Ot – yigitning qanoti». Otga do‘st sifatida qarash, uni avaylash yigitlik fazilati hisoblangan.
• «Cho‘pon bo‘lsang, qo‘yni boq». Hayvonga egalik qilish uni parvarish qilish masʼuliyatini ham yuklaydi.
• «Toyni toy deb xo‘rlama, erta-indin ot bo‘lar». Kichik va zaif jonzotni kamsitmaslik kerak.

Qush uyasiga ehtirom

Xalq orasida qush uyasini buzish katta gunoh hisoblangan. Qaldirg‘och uy ayvoniga uya qursa, bu xonadonga baxt va baraka keladi degan ishonch bor. Shuning uchun uning uyasiga hech kim tegmagan. Laylak ham xalqimiz orasida hurmatli qush: u qadimda ko‘plab shaharlarda minora va gumbazlar ustiga uya qurgan, odamlar esa uni qo‘riqlagan.

Irimlar ilmiy asosga ega bo‘lmasa-da, ularning amaliy maʼnosi katta: qaldirg‘ochlar va laylaklar zararkunanda hasharotlar, kemiruvchilar bilan oziqlanib, dehqonga yordam beradi. Ularni asrash – hosilni asrash demakdir.

Mavsumlar xabarchilari

Qushlar xalq taqvimining tabiiy «soat»i hisoblangan. Maqollarda bu haqda shunday deyiladi: «Laylak kelmay, yoz bo‘lmas», «Turna kelmay, muz ketmas», «Qarg‘a keldi – qish keldi». Ajdodlarimiz qushlarning kelishi va ketishini kuzatib, dala ishlarini rejalashtirishgan.

Bugun nima qila olamiz?

• Qishda qushlar uchun yemlagich osib, unga don solib turish.
• Ko‘chadagi uysiz hayvonlarga zulm qilmaslik, ularga shafqat ko‘rsatish.
• Bahorda qushlar uya qurgan daraxt shoxlarini kesmaslik.
• Ertaklarni kichik uka-singillarga o‘qib berib, ulardagi saboqlarni birgalikda muhokama qilish.

Xalq ertaklari va maqollari bizga eslatadi: inson tabiatning xo‘jayini emas, balki uning bir qismi va jonzotlarning g‘amxo‘ridir.