Stokgolmdan Riogacha: BMT konferensiyalari va barqaror rivojlanish g‘oyasi

XX asrning 60-yillariga kelib havo va suvning ifloslanishi, o‘rmonlarning kesilishi, zaharli kimyoviy moddalar taʼsiri ko‘plab mamlakatlarda jiddiy muammoga aylandi. Bu muammolar davlat chegaralarini tan olmasligi ayon bo‘ldi. Shunday qilib, xalqaro hamkorlik zarurati tug‘ildi.

Stokgolm, 1972-yil

1972-yilning 5–16-iyun kunlari Shvetsiya poytaxti Stokgolmda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Inson atrof-muhiti bo‘yicha konferensiyasi bo‘lib o‘tdi. Bu – atrof-muhitga bag‘ishlangan birinchi yirik xalqaro anjuman edi. Unda 113 ta davlat vakillari va yuzlab nodavlat tashkilotlar qatnashdi.

• Konferensiyada 26 tamoyildan iborat Stokgolm deklaratsiyasi qabul qilindi. Unda insonning sog‘lom muhitda yashash huquqi va tabiatni kelajak avlodlar uchun asrash majburiyati eʼtirof etildi.
• Konferensiya tavsiyasiga binoan 1972-yil dekabrida BMTning Atrof-muhit dasturi (UNEP) tashkil etildi.
• Konferensiya ochilgan kun – 5-iyun keyinchalik Butunjahon atrof-muhitni muhofaza qilish kuni deb eʼlon qilindi.

«Umumiy kelajagimiz»

1980-yillarda BMT huzurida Norvegiya bosh vaziri Gru Harlem Brundtland boshchiligida Atrof-muhit va rivojlanish bo‘yicha xalqaro komissiya ishladi. Uning 1987-yilda eʼlon qilingan «Umumiy kelajagimiz» maʼruzasida barqaror rivojlanish tushunchasiga mashhur taʼrif berildi: bu – hozirgi avlod ehtiyojlarini kelajak avlodlarning o‘z ehtiyojlarini qondirish imkoniyatiga zarar yetkazmasdan qondiradigan rivojlanishdir.

Rio-de-Janeyro, 1992-yil

1992-yilning 3–14-iyun kunlari Braziliyaning Rio-de-Janeyro shahrida BMTning Atrof-muhit va rivojlanish bo‘yicha konferensiyasi o‘tkazildi. U «Yer sammiti» nomi bilan tarixga kirdi. Anjumanda 172 davlat hukumati ishtirok etdi, ulardan 108 tasi davlat yoki hukumat rahbarlari darajasida vakil yubordi.

• Rio deklaratsiyasi – atrof-muhit va rivojlanish bo‘yicha 27 tamoyil;
• «XXI asr kun tartibi» (Agenda 21) – barqaror rivojlanishga erishish bo‘yicha keng ko‘lamli harakatlar rejasi;
• imzolash uchun ochilgan BMTning Iqlim o‘zgarishi to‘g‘risidagi doiraviy konvensiyasi va Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi konvensiya;
• o‘rmonlarni boshqarish bo‘yicha tamoyillar.

Keyingi yo‘l

Rio sammitidan keyin iqlim bo‘yicha 1997-yilgi Kioto protokoli va 2015-yilgi Parij kelishuvi qabul qilindi. 2015-yilda esa BMT aʼzo davlatlari 2030-yilgacha mo‘ljallangan 17 ta Barqaror rivojlanish maqsadlarini maʼqulladi. Ular qashshoqlikni tugatish, sifatli taʼlim, toza suv, iqlimni asrash, quruqlik va suv ekotizimlarini muhofaza qilish kabi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi.

Oʻzbekiston ham ushbu jarayonlarda ishtirok etib, ko‘plab xalqaro ekologik konvensiyalarga qo‘shilgan. Stokgolmdan Riogacha bo‘lgan yo‘l bir muhim haqiqatni ko‘rsatdi: iqtisodiy taraqqiyot va tabiatni asrash bir-biriga qarama-qarshi emas, balki bir-birini to‘ldirishi kerak.