Rim klubi va «Oʻsish chegaralari»: kelajakka qarata aytilgan ogohlantirish

XX asrning ikkinchi yarmida dunyo aholisi va sanoat ishlab chiqarishi misli ko‘rilmagan surʼatda o‘sa boshladi. Shu davrda ayrim olimlar va jamoat arboblari savol qo‘ydi: resurslari cheklangan sayyorada bunday o‘sish qachongacha davom etishi mumkin?

Rim klubi qanday tuzilgan?

Rim klubi 1968-yilda italiyalik sanoatchi Aurelio Peccheyi va shotlandiyalik olim Aleksandr King tashabbusi bilan Rim shahrida tashkil topgan. Bu – turli mamlakatlarning olimlari, iqtisodchilari, siyosatchilari va ishbilarmonlarini birlashtirgan xalqaro norasmiy tashkilot. Uning asosiy maqsadi – insoniyat oldida turgan global muammolarni kompleks tarzda o‘rganish edi.

«Oʻsish chegaralari» maʼruzasi

Klub buyurtmasiga ko‘ra, AQShning Massachusets texnologiya institutida Donella Medouz, Dennis Medouz, Yorgen Randers va Uilyam Berens kabi yosh olimlar guruhi tadqiqot o‘tkazdi. Ular «World3» nomli kompyuter modelini yaratib, beshta asosiy omilning o‘zaro bog‘liqligini hisoblab chiqdi:

• aholi soni;
• sanoat ishlab chiqarishi;
• oziq-ovqat ishlab chiqarishi;
• tabiiy resurslarning kamayishi;
• atrof-muhitning ifloslanishi.

Tadqiqot natijalari 1972-yilda «Oʻsish chegaralari» (The Limits to Growth) nomli kitob sifatida chop etildi. Mualliflarning xulosasi shunday edi: agar aholi, ishlab chiqarish, resurs sarfi va ifloslanishning o‘sish tendensiyalari o‘zgarmasa, keyingi yuz yil ichida sayyora o‘sish chegaralariga yetib boradi. Shu bilan birga, ular vaqtida oqilona choralar ko‘rilsa, barqaror muvozanatga erishish mumkinligini ham taʼkidlashgan.

Qizg‘in bahslar

Kitob o‘nlab tillarga tarjima qilinib, butun dunyoda keng muhokama qilindi. Ayrim iqtisodchilar uni haddan tashqari pessimistik deb tanqid qildi: ularning fikricha, texnologik taraqqiyot resurslar tanqisligini yengib o‘tadi. Tarafdorlar esa kitob bashorat emas, balki turli ssenariylarni ko‘rsatuvchi ogohlantirish ekanini taʼkidladi. Keyinchalik mualliflar maʼruzaning yangilangan nashrlarini ham chiqarishdi.

Ahamiyati

• Maʼruza ekologiya, iqtisodiyot va demografiyani yagona tizim sifatida ko‘rib chiqishning muhimligini ko‘rsatdi.
• U o‘sha 1972-yili Stokgolmda o‘tgan BMTning atrof-muhit bo‘yicha birinchi konferensiyasi bilan birga global ekologik tafakkurning shakllanishiga turtki berdi.
• Keyinchalik paydo bo‘lgan «barqaror rivojlanish» g‘oyasining ildizlari ham shu bahslarga borib taqaladi.

«Oʻsish chegaralari» bugun ham dolzarb savolni o‘rtaga tashlaydi: biz kelajak avlodlar ulushini sarflamasdan qanday yashay olamiz? Bu savolga javob izlash – har bir yangi avlodning vazifasi.