Vladimir Vernadskiy: biosfera va noosfera haqidagi taʼlimot

XX asr tabiatshunosligida Yer va hayot o‘rtasidagi aloqani yangicha tushuntirgan olimlardan biri – Vladimir Ivanovich Vernadskiy (1863–1945). U mineralog, geokimyogar va faylasuf bo‘lib, biogeokimyo fanining asoschilaridan biri hisoblanadi.

Biosfera nima?

«Biosfera» atamasini ilk bor 1875-yilda avstriyalik geolog Eduard Zyuss qo‘llagan. Ammo bu tushunchani chuqur ilmiy taʼlimotga aylantirgan olim Vernadskiy bo‘ldi. 1926-yilda u «Biosfera» nomli kitobini nashr ettirdi.

Vernadskiy fikricha, biosfera – Yerning hayot tarqalgan qobig‘i: atmosferaning quyi qatlami, gidrosfera va litosferaning yuqori qismi. Uning asosiy g‘oyasi shu ediki, tirik organizmlar shunchaki Yer yuzida yashab qolmaydi, balki sayyoraning kimyoviy tarkibini faol o‘zgartiradi.

«Tirik modda» – geologik kuch

• Atmosferadagi kislorod asosan o‘simliklar va suvo‘tlar fotosintezi natijasida to‘plangan.
• Ohaktosh va bo‘r kabi tog‘ jinslarining katta qismi mayda dengiz organizmlarining qoldiqlaridan hosil bo‘lgan.
• Tuproq – tirik organizmlar va jonsiz tabiatning birgalikdagi mahsuli.

Vernadskiy barcha tirik organizmlar yig‘indisini «tirik modda» deb atadi va uni Yer yuzidagi eng qudratli geologik kuchlardan biri deb hisobladi. Moddalarning tirik va jonsiz tabiat o‘rtasida doimiy aylanishi haqidagi uning qarashlari bugungi ekologiyaning asosini tashkil etadi.

Noosfera – aql sferasi

«Noosfera» (yunoncha «noos» – aql) atamasini 1920-yillarda fransuz olimlari Eduard Lerua va Pyer Teyar de Sharden taklif qilgan. Vernadskiy bu g‘oyani o‘zining biosfera haqidagi taʼlimoti bilan bog‘lab rivojlantirdi. Uning fikricha, inson faoliyati shu qadar kuchayib ketdiki, u endi tabiat jarayonlari bilan teng kuchga aylanmoqda. Shuning uchun biosfera asta-sekin yangi holatga – noosferaga o‘tadi, yaʼni tabiat taqdiri inson aqli va masʼuliyatiga bog‘liq bo‘lib qoladi.

Vernadskiy noosferani insoniyat aql-idrok bilan tabiatni asraydigan, urushlar va ochlikdan xoli bo‘lgan kelajak sifatida orzu qilgan. Olim bu haqdagi fikrlarini umrining so‘nggi yillarida, Ikkinchi jahon urushi davrida yozgan.

Ilmiy va tashkiliy faoliyati

Vernadskiy 1918-yilda tashkil etilgan Ukraina Fanlar akademiyasining birinchi prezidenti bo‘lgan. U radioaktivlikni o‘rganish, tabiiy resurslarni tadqiq etish bo‘yicha ham katta ishlarni boshqargan.

Bugungi ahamiyati

Bugun olimlar inson faoliyatining sayyoraga taʼsiri haqida gapirganda Vernadskiy g‘oyalariga tez-tez murojaat qiladi. Iqlim o‘zgarishi, tuproq va suv ifloslanishi, turlarning yo‘qolishi – bularning barchasi insoniyat haqiqatan ham «geologik kuch»ga aylanganini ko‘rsatadi. Endi asosiy savol shu: bu kuch aql bilan boshqariladimi? Vernadskiy javobi aniq edi – inson o‘z bilimini tabiatni asrashga yo‘naltirishi shart.